श्रावणमास

बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे) यांना केवळ निसर्गकवीच नाही, तर ‘निसर्गाचे लाडके लेक’ मानले जाते. त्यांचे अल्पायुष्य (केवळ २८ वर्षे) असूनही त्यांनी मराठी साहित्यात जे स्थान मिळवले आहे, ते अतुलनीय आहे.

ही कविता श्रावण महिन्यातील निसर्गाचे सुंदर चित्र रेखाटते.

श्रावणमासीं हर्ष मानसीं हिरवळ दाटे चोंहिकडे;
क्षणांत येतें सरसर शिरवें क्षणांत फिरूनी ऊन पडे.

वरती बघतां इंद्रधनूचा गोफ दुहेरी विणलासे,
मंगल तोरण काय बांधिलें नभोमंडपीं कुणि भासे !

झालासा सूर्यास्त वाटतो सांज अहाहा ! तों उघडे
तरुशिखरांवर, उंच घरांवर पिवळेंपिवळें ऊन पडे

उठती वरतीं जलदांवरतीं अनंत संध्याराग पहा;
सर्व नभावर होय रेखिलें सुंदरतेचें रूप महा.

बलाकमाला उडतां भासे कल्पसुमांची माळचि तें,
उतरुनि येती अवनीवरती ग्रहगोलचि कीं एकमतें

फडफड करूनी भिजले अपुले पंख पांखरें सांवरिती
सुंदर हरिणी हिरव्या कुरणीं निजबाळांसह बागडती

खिल्लारें हीं चरती रानीं, गोपहि गाणीं गात फिरे,
मंजुळ पावा गाय तयाचा श्रावणमहिमा एकसुरें

सुवर्णचम्पक फुलला, विपिनीं रम्य केवडा दरवळला;
पारिजातही बघतां भामारोप मनींचा मावळला !

सुंदर परडी घेउनि हातीं पुरोपकंठीं शुद्धमती
सुंदर बाला या फुलमाला रम्य फुलें – पत्री खुडती,

देवदर्शना निघती ललना, हर्ष माइना हृदयांत,
वदनीं त्यांच्या वाचुनि घ्यावें श्रावण महिन्याचें गीत !

---

कवी: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

🌦️ श्रावणमास: कवितेचा संपूर्ण अर्थ

१. ऊन-पावसाचा खेळ: श्रावण महिना सुरू झाला की मनात आनंद (हर्ष) दाटून येतो, कारण चोहोबाजूला हिरवळ पसरलेली असते. या महिन्यात कधी अचानक पावसाची सर येते, तर दुसऱ्याच क्षणी लख्ख ऊन पडते. हा ऊन-पावसाचा लपंडाव मनाला खूप मोहून टाकतो.

२. आकाशातील इंद्रधनुष्य: आकाशात जेव्हा इंद्रधनुष्य उमलते, तेव्हा असे वाटते की जणू आकाशाच्या मंडपाला (नभोमंडपी) कोणा देवाने दोन पदरी रेशमी गोफ गुंफून एक ‘मंगल तोरण’ बांधले आहे.

३. संध्याकाळचे सौंदर्य: कधी कधी ढगांमुळे अंधारून आल्यावर सूर्यास्त झाला असे वाटते, पण लगेच ढग बाजूला होऊन पिवळेधमक ऊन पडते. हे ऊन जेव्हा झाडांच्या शेंड्यांवर (तरुशिखरांवर) आणि घरांच्या छतावर पडते, तेव्हा ते सोन्यासारखे चमकते.

४. ढगांमधील रंगछटा: संध्याकाळी ढगांवर (जलदांवर) उमलणारे विविध रंग पाहून असे वाटते की, संपूर्ण आकाशावर कोणा महान चित्रकाराने सौंदर्याचे चित्र रेखले आहे.

५. बगळ्यांची रांग: आकाशात उडणाऱ्या पांढऱ्या बगळ्यांची रांग (बलाकमाला) पाहून असे वाटते की जणू कल्पवृक्षाच्या फुलांची माळच आकाशात तरंगत आहे. किंवा जणू सर्व ग्रह-तारे एकत्र होऊन पृथ्वीवर (अवनीवरती) उतरत आहेत.

६. पशू-पक्षी आणि निसर्ग:

• पाखरे: पावसात भिजलेले पक्षी आपले पंख फडफडून सावरत आहेत.
• हरिणी: हिरव्या माळरानावर (कुरणी) सुंदर हरिणी आपल्या पाडसांसह आनंदाने बागडत आहेत.
• गोपाळ: गाई-वासरे (खिल्लारे) रानात चरत आहेत आणि त्यांना सांभाळणारा गोपाळ आपल्या पाव्यावर (बासरीवर) श्रावण महिन्याचा महिमा गात आहे.

७. फुलांचा सुवास: रानात सोनचाफा फुलला आहे आणि केवड्याचा सुगंध सगळीकडे दरवळत आहे. पारिजातकाचे फूल पाहताच मनातील सर्व दुःख आणि राग (भामारोप) मावळून जातो.

८. देवदर्शन आणि उत्साह: शुद्ध मनाने लहान मुली (सुंदर बाला) हातात परडी घेऊन फुले आणि पत्री (बेल-तुळस) गोळा करण्यासाठी निघाल्या आहेत. स्त्रिया (ललना) देवाच्या दर्शनासाठी मंदिरात निघाल्या आहेत. त्यांच्या चेहऱ्यावरील आनंद पाहून असे वाटते की, त्यांचे मुख म्हणजेच श्रावण महिन्याचे जिवंत गाणे आहे.

---

मुख्य शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
हर्ष	आनंद
शिरवे	पावसाच्या सरी
नभोमंडप	आकाशरूपी मंडप
जलद	ढग
बलाकमाला	बगळ्यांची माळ (रांग)
अवनी	पृथ्वी
विपिन	रान / जंगल

✨ मुलांसाठी टीप:

या कवितेतील ‘इंद्रधनुचा गोफ’, ‘बलाकमाला’ आणि ‘सुवर्णचम्पक’ यांसारखी शब्दचित्रे मुलांची कल्पनाशक्ती वाढवण्यासाठी अतिशय उपयुक्त आहेत. ही कविता मुलांकडून तालासुरात म्हणून घेतल्यास त्यांना निसर्गाची गोडी निर्माण होईल.