लागेल जन्मावें पुन्हां

माझी न घाई कांहिही, जाणून आहे अंतरी,
लागेल जन्मावें पुन्हां नेण्या तुला मझ्या घरी.

तूं झुंजुमुंजू हासशी, जाईजुईचें लाजशी;
मी वेंधळा मग सांडतॉ थोडा चहा बाहीवरी.

तूं बोलतां साधेसुधें सुचवुन जाशी केवढें,
मी बोलतो वाचाळसा अन् पंडीती कांहीतरी.

होशी फुलासह फूल तूं अन् चांदण्यासह चांदणे,
तें पाहणें, इतकेंच मी बघ मानलें माझ्या करीं.

म्हणतेस तूं, ” मज आवडे रांगडा सीधेपणा!”
विश्वास मी ठेवूं कसा या हुन्नरी शब्दावरीं.

लिहिती बटा भालावरी ऊर्दु लिपींतिल अक्षरें;
हा जन्म माझा संपला ती वाचताना शायरी.

---

कवी – विंदा करंदीकर (गोविंद विनायक करंदीकर)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

प्रेमात घाई करून काहीही साध्य होत नाही, हे कवीने या कवितेतून अधोरेखित केले आहे. प्रियतमेचे सौंदर्य इतके श्रेष्ठ आहे की, तिला समजून घेण्यासाठी किंवा तिला आपलेसे करण्यासाठी कदाचित हा एक जन्म अपुरा पडेल. ती निसर्गाशी एकरूप होणारी आहे, तर कवी स्वतःला थोडा ‘वेंधळा’ आणि ‘वाचाळ’ मानतो. तिच्या शब्दांतील गूढता आणि तिच्या सौंदर्यातील बारकावे टिपण्यातच कवीने आपले संपूर्ण आयुष्य सत्कारणी लावल्याची भावना येथे व्यक्त झाली आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. जन्मांतराची प्रतीक्षा:

“माझी न घाई कांहिही, जाणून आहे अंतरी, लागेल जन्मावें पुन्हां नेण्या तुला मझ्या घरी.”

कवी म्हणतात की, मला तुला मिळवण्याची किंवा आपल्या घरी नेण्याची घाई नाही. कारण तुझे महत्त्व आणि तुझी खोली मला ठाऊक आहे. तुला पूर्णपणे समजून घेऊन माझे घर सजवण्यासाठी कदाचित मला पुन्हा जन्म घ्यावा लागेल. हे प्रेम केवळ एका जन्माचे नाही.

२. वेंधळा प्रियकर आणि गोजिरी प्रेयसी:

“तूं झुंजुमुंजू हासशी, जाईजुईचें लाजशी; मी वेंधळा मग सांडतॉ थोडा चहा बाहीवरी.”

येथे प्रेयसीच्या सौंदर्याचे वर्णन आहे. तिचे हसणे पहाटेच्या (झुंजुमुंजू) प्रकाशासारखे आहे आणि ती फुलांसारखी लाजरी आहे. तिला पाहताना कवी इतका हरवून जातो की, शुद्ध हरपल्यामुळे चहा पिताना तो आपल्या शर्टच्या बाहीवर सांडतो. कवीने स्वतःचा वेंधळेपणा इथे प्रेमाची पावती म्हणून दिला आहे.

३. संवाद आणि विसंगती:

“तूं बोलतां साधेसुधें सुचवुन जाशी केवढें, मी बोलतो वाचाळसा अन् पंडीती कांहीतरी.”

प्रेयसी जेव्हा साधे शब्द बोलते, तेव्हा त्यातून खूप मोठा अर्थ ध्वनित होतो. याउलट, कवी स्वतःला ‘पंडित’ समजून खूप काही बोलण्याचा प्रयत्न करतो (वाचाळपणा), पण तिच्या साध्या शब्दांची खोली त्याला गाठता येत नाही.

४. निसर्ग आणि सौंदर्य:

“होशी फुलासह फूल तूं अन् चांदण्यासह चांदणे, तें पाहणें, इतकेंच मी बघ मानलें माझ्या करीं.”

ती निसर्गाशी इतकी समरस होते की फुलात फूल आणि चांदण्यात चांदणी होऊन जाते. कवी म्हणतो की, तुझे हे नित्यनूतन रूप केवळ डोळे भरून पाहणे, हेच मी माझे भाग्य (माझ्या करीं) मानले आहे.

५. शब्दांतील हुन्नर:

“म्हणतेस तूं, ” मज आवडे रांगडा सीधेपणा!” विश्वास मी ठेवूं कसा या हुन्नरी शब्दावरीं.”

ती म्हणते की तिला ‘रांगडा’ आणि ‘साधा’ स्वभाव आवडतो. पण कवीला तिच्या या बोलण्यातही एक कला (हुन्नर) किंवा खोच वाटते. तिला नक्की काय हवे आहे, हे समजणे कवीला कठीण जाते.

६. शायरीसारखे सौंदर्य:

“लिहिती बटा भालावरी ऊर्दु लिपींतिल अक्षरें; हा जन्म माझा संपला ती वाचताना शायरी.”

प्रेयसीच्या कपाळावर (भालावरी) येणाऱ्या केसांच्या बटा कवीला उर्दू लिपीतील वळणदार अक्षरांसारख्या वाटतात. तिचे ते रूप म्हणजे जणू एक जिवंत ‘शायरी’ आहे. कवी म्हणतो की, तुझे हे सौंदर्य वाचण्यात आणि अनुभवण्यातच माझा हा जन्म संपून गेला आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• झुंजुमुंजू: पहाटेची वेळ.
• वेंधळा: बावळट किंवा गोंधळलेला.
• वाचाळ: खूप बडबड करणारा.
• हुन्नरी: चलाख किंवा कलात्मक.
• भालावरी: कपाळावर.
• बटा: केसांच्या लडी.

विंदांच्या या कवितेत शृंगार रस अतिशय सुसंस्कृतपणे आणि प्रतिभेच्या जोरावर मांडलेला दिसतो. प्रियकराची हतबलता आणि प्रेयसीचे दैवी सौंदर्य यांचा हा खेळ मनाला स्पर्शून जातो.