दंवाचे थेंब

“ कोठुनि हे आले येथें ?
काल संध्याकाळीं नव्हते ! —”
हिमकण पाहुनि ते वेलीं —
वरि पडले आज सकाळीं.

आईला बाळया वदला
कुतुकानें उत्सुकलेला —
“ दिसती हे गोजिरवाणें
मोत्यांचे जैसे दाणे !

आई ग ! तर वद मातें
कोठूनि हे आले येथें ?
सूर्याच्या ह्या किरणांत
कसे पहा चकमकतात !

मौज मला भारी वाटें !
होते हे तर वद कोठें ?”
चुम्बुनियां त्या तनयातें
वर करुनी बोट वदे ते —

“ चन्द्र आणि नक्षत्रें तीं
शोभलीं जेथ वा रातीं,
उजेडहि जेथुनि येतो,
पाउसहि जेथुनि पडतो,

तेथुनि हे आले येथें;
तेथुनीच हे आले येथें;
“राहतील येथें का ते ?
मिळतिल का खेळायातें ?

मज गम्मत वाटे, आई,
घेउनि दे मजला कांहीं ! ”
“ नाहीं रे ! ते स्वकरांत
येणार गडया नाहीत;

कौतुक कर बघुनी त्यांतें
असती ते जोंवरि येथें;
सूर्य त्यांस अपुल्या किरणीं
नेईलचि लौकर गगनीं ! ”

“ जातिल ते लौकर गगनीं ”
वदतां गहिंवरली जननि !
गतबाळें तिजला स्मरलीं
डोळयांत आंसवें आलीं !

“ देवा रे ! ” मग ती स्फुंदे —
“ एवढा तरी लाभूं दे !”
म्हणुनि तिनें त्या बाळासी
धरिलें दृढ निज ह्रदयासीं !

पाहुनि त्या देखाव्याला,
कळवळा कवीला आला;
वेडावुनि तयाच नादें
“ खरेंच ! ” तो पुसतो खेदें —

“ होते हिमबिंदु सकाळीं,
कोठें ते सायंकाळीं ?”

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

सकाळी वेलीवर पडलेले दंवाचे थेंब पाहून एक लहान मुलगा आपल्या आईला ते कोठून आले, असा प्रश्न विचारतो. आई त्याला सांगते की, ते आकाशातून आले आहेत आणि सूर्य येताच ते परत निघून जातील. हे बोलताना आईला आपल्या ‘गेलेल्या’ (मृत) मुलांची आठवण येते, जे या दंवाच्या थेंबासारखेच आयुष्यात आले आणि लवकर निघून गेले. कवी यातून हा संदेश देतात की, दवबिंदू असो वा मानवी आयुष्य, जे सुंदर आहे ते अनेकदा अल्पजीवी असते.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. बाळाचे कुतूहल:

“कोठुनि हे आले येथें ? काल संध्याकाळीं नव्हते ! —“

सकाळी बागेत वेलींवर दंवाचे थेंब चमकताना पाहून बाळ थक्क होते. तो आईला विचारतो की, काल संध्याकाळी तर हे नव्हते, मग आज सकाळी हे मोत्यांसारखे चमकणारे दाणे कुठून आले? सूर्याच्या किरणांत त्यांची चकमक पाहून त्याला खूप मौज वाटते.

२. आईचे उत्तर:

“चन्द्र आणि नक्षत्रें तीं शोभलीं जेथ वा रातीं…”

आई आपल्या मुलाचे चुंबन घेते आणि आकाशाकडे बोट दाखवून सांगते की, जिथे चंद्र-चांदण्या राहतात, जिथून प्रकाश आणि पाऊस येतो, तिथूनच हे दवबिंदू खाली आले आहेत.

३. निसर्गाचा नियम:

“सूर्य त्यांस अपुल्या किरणीं नेईलचि लौकर गगनीं ! ”

बाळ ते थेंब खेळायला मागतो, पण आई सांगते की ते हातात येणार नाहीत. जोपर्यंत ते आहेत तोपर्यंतच त्यांचे कौतुक करून घे, कारण थोड्याच वेळात सूर्य येईल आणि त्यांना आपल्या किरणांनी पुन्हा आकाशात घेऊन जाईल.

४. आईची व्याकुळता आणि भीती:

“जातिल ते लौकर गगनीं ” वदतां गहिंवरली जननि !

‘ते लवकर निघून जातील’ हे वाक्य उच्चारताना आईचा गळा भरून येतो. तिला तिच्या अशा मुलांची आठवण येते जी दंवाच्या थेंबासारखीच सुंदर होती, पण अकाली देवाघरी (गगनी) निघून गेली. आपल्या आताच्या बाळाला काही होऊ नये, या भीतीने ती “देवा, एवढा तरी लाभू दे” अशी प्रार्थना करत त्याला पोटाशी घट्ट धरते.

५. कवीचा कळवळा:

“होते हिमबिंदु सकाळीं, कोठें ते सायंकाळीं ?”

हा सर्व प्रसंग पाहून कवीला खूप दुःख होते. मुलाचे निरागस कुतूहल आणि आईचे लपलेले दुःख पाहून कवी खेदाने विचारतात की, जे सकाळी होते ते संध्याकाळी का राहत नाहीत? म्हणजेच, जे सुंदर आणि प्रिय आहे, ते कायमचे का टिकत नाही?

---

विशेष शब्दार्थ:

• दंवाचे थेंब / हिमबिंदु: ओस (Dewdrops).
• तनया: मुलगा / बाळ.
• गहिंवरली: मन भरून येणे / रडू येणे.
• गतबाळें: मृत मुले (जी सोडून गेली आहेत).
• दृढ: घट्ट.
• स्फुंदे: हुंदके देऊन रडणे.

ही कविता वाचताना सुरुवातीला ती बालगीत वाटते, पण शेवटपर्यंत पोहोचताना ती ‘करुण रसात’ बदलून जाते. आयुष्यातील अनिश्चितता केशवसुतांनी या छोट्या उदाहरणातून खूप प्रभावीपणे मांडली आहे.