फुलराणी
कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)
हिरव्या मखमलीवर खेळणारी एक छोटीशी कळी, रात्रभरची स्वप्ने आणि पहाटे थाटात लागलेले तिचे लग्न — मराठीतील सर्वात लाडकी निसर्गकविता. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Phulrani by Balkavi — the complete Marathi poem with a simple stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz for kids.
हिरवे हिरवेगार गालिचे
हरित तृणाच्या मखमालीचे;
त्या सुंदर मखमालीवरती
फुलराणी ही खेळत होती.
जमिनीवर पसरलेले हिरवेगार गवत म्हणजे जणू मखमलीचे गालिचेच. त्या मऊ मखमलीवर आपली छोटीशी फुलराणी आनंदाने खेळत होती.
गोड निळ्या वातावरणात
अव्याज-मने होती डोलत;
प्रणयचंचला त्या भ्रूलीला
अवगत नव्हत्या कुमारिकेला.
निळ्याशार, गोड वातावरणात ती निष्कपट मनाने डोलत होती. मोठ्या माणसांचे हावभाव, नखरे — असले काहीही या निरागस कळीला माहीत नव्हते.
आईच्या मांडीवर बसुनी
झोके घ्यावे, गावी गाणी;
याहुनि ठावे काय तियेला
साध्या भोळ्या फुलराणीला ?
आईच्या मांडीवर बसून झोके घ्यावे आणि गाणी गावी — एवढेच तिचे जग. यापलीकडे साध्या भोळ्या फुलराणीला काय ठाऊक असणार?
पुरा विनोदी संध्यावात
डोलडोलवी हिरवे शेत;
तोच एकदा हासत आला
चुंबून म्हणे फुलराणीला
संध्याकाळचा वारा म्हणजे मोठा खोडकर. तो हिरवे शेत डोलवत फिरतो. एकदा तो हसत आला आणि फुलराणीला अलगद स्पर्श करून चिडवू लागला.
छानी माझी सोनुकली ती
कुणाकडे ग पाहत होती ?
कोण बरे त्या संध्येतून
हळुच पाहते डोकावून ?
“माझी सोनुकली छानी, तू कुणाकडे बघत होतीस? आणि त्या संध्याकाळच्या उजेडातून हळूच डोकावून पाहणारे ते कोण आहे?” — असे वारा तिला चिडवत विचारतो.
तो रविकर का गोजिरवाणा
आवडला अमुच्या राणींना ?
लाजलाजली या वचनांनी
साधी भोळी ती फुलराणी !
“तो गोंडस सूर्यकिरण आवडला वाटतं आमच्या राणीला?” — वाऱ्याच्या या बोलण्याने साधीभोळी फुलराणी लाजून चूर झाली.
आन्दोली संध्येच्या बसुनी
झोके झोके घेते रजनी;
त्या रजनीचे नेत्र विलोल
नभी चमकती ते ग्रहगोल !
संध्याकाळच्या झोपाळ्यावर बसून रात्र झोके घेते आहे. तिचे चंचल डोळे म्हणजेच आकाशात चमकणारे तारे-ग्रह.
जादूटोणा त्यांनी केला
चैन पडेना फुलराणीला;
निजली शेते, निजले रान,
निजले प्राणी थोर लहान.
त्या ताऱ्यांनी जणू जादूच केली — फुलराणीला चैन पडेना. इकडे शेते झोपली, रान झोपले, लहानमोठे सगळे प्राणीही झोपले.
अजून जागी फुलराणि ही
आज कशी ताळ्यावर नाही ?
लागेना डोळ्याशी डोळा
काय जाहले फुलराणीला ?
पण फुलराणी मात्र अजून जागीच! आज ती स्वतःच्या भानावर नाही, तिच्या डोळ्याला डोळा लागत नाही — तिला झाले तरी काय?
या कुंजातुन त्या कुंजातुन
इवल्याश्या या दिवट्या लावून,
मध्यरात्रिच्या निवान्त समयी
खेळ खेळते वनदेवी ही.
मध्यरात्रीच्या निवांत वेळी वनदेवी इवल्याइवल्या दिवट्या (काजवे) लावत एका झाडीतून दुसऱ्या झाडीत खेळ खेळते आहे.
त्या देवीला ओव्या सुंदर
निर्झर गातो; त्या तालावर
झुलुनि राहिले सगळे रान
स्वप्नसंगमी दंग होउन!
त्या वनदेवीसाठी झरा सुंदर ओव्या गातो आहे; त्याच तालावर सगळे रान झुलते आहे — स्वप्नांत दंग होऊन.
प्रणयचिंतनी विलीनवृत्ति
कुमारिका ही डोलत होती;
डुलता डुलता गुंग होउनी
स्वप्ने पाही मग फुलराणी
स्वतःच्याच विचारांत हरवलेली ही कळी डोलत होती; डुलता डुलता गुंग होऊन तिला स्वप्ने पडू लागली.
कुणी कुणाला आकाशात
प्रणयगायने होते गात;
हळुच मागुनी आले कोण
कुणी कुणा दे चुंबनदान !
स्वप्नात तिला दिसते — आकाशात कोणी कोणासाठी प्रेमाची गाणी गात आहे, कोणी हळूच मागून येते आहे, कुणी कुणाला अलगद स्पर्श करते आहे.
प्रणयखेळ हे पाहुनि चित्ति
विरहार्ता फुलराणी होती;
तो व्योमीच्या प्रेमदेवता
वार्यावरती फिरता फिरता
हे सगळे पाहून फुलराणीचे मन एकटेपणाने भरून आले. तेवढ्यात आकाशातील प्रेमदेवता वाऱ्यावर फिरत फिरत तिथे आल्या —
हळूच आल्या उतरुन खाली
फुलराणीसह करण्या केली.
परस्परांना खुणवुनि नयनी
त्या वदल्या ही अमुची राणी !
त्या हळूच खाली उतरल्या, फुलराणीशी खेळ मांडला; आणि डोळ्यांनीच एकमेकींना खुणावत म्हणाल्या — “हीच आमची राणी!”
स्वर्गभूमीचा जुळ्वित हात
नाचनाचतो प्रभातवात;
खेळुनि दमल्या त्या ग्रहमाला
हळुहळु लागति लपावयाला.
आकाश आणि धरती यांचे हात जुळवत पहाटवारा नाचतो आहे; रात्रभर खेळून दमलेले तारे हळूहळू लपू लागले आहेत.
आकाशीची गंभीर शान्ती
मंदमंद ये अवनीवरती;
विरू लागले संशयजाल,
संपत ये विरहाचा काल.
आकाशातली गंभीर शांतता हळूहळू पृथ्वीवर उतरते आहे. मनातले संशयाचे जाळे विरत चालले आहे आणि एकटेपणाचा काळ संपत आला आहे.
शुभ्र धुक्याचे वस्त्र लेवुनि
हर्षनिर्भरा नटली अवनी;
स्वप्नसंगमी रंगत होती
तरीहि अजुनी फुलराणी ती!
पांढऱ्याशुभ्र धुक्याचे वस्त्र नेसून धरती आनंदाने नटली आहे; पण फुलराणी मात्र अजूनही स्वप्नांतच रंगून गेली आहे.
तेजोमय नव मंडप केला,
लख्ख पांढरा दहा दिशाला,
जिकडे तिकडे उधळित मोती
दिव्य वर्हाडी गगनी येती;
आता उजाडते आहे — दाही दिशांना लख्ख पांढरा, तेजाने भरलेला मंडप उभा राहिला आहे. दवाचे मोती उधळत आकाशातून दिव्य वऱ्हाड येते आहे.
लाल सुवर्णी झगे घालुनी
हासत हासत आले कोणी;
कुणी बांधिला गुलाबि फेटा
झकमणारा सुंदर मोठा!
कोणी लाल-सोनेरी झगे घालून हसत आले आहेत, तर कोणी झगमगणारा सुंदर गुलाबी फेटा बांधला आहे. (हे सगळे पहाटेचे रंग आहेत!)
आकाशी चंडोल चालला
हा वाङनिश्चय करावयाला;
हे थाटाचे लग्न कुणाचे
साध्या भोळ्या फुलराणीचे !
आकाशात चंडोल पक्षी उडत निघाला आहे — जणू लग्न ठरवण्याची बोलणी करायला. एवढ्या थाटाचे हे लग्न कुणाचे? साध्या भोळ्या फुलराणीचेच!
गाउ लागले मंगलपाठ
सृष्टीचे गाणारे भाट,
वाजवि सनई मारुतराणा
कोकिळ घे तानावर ताना!
सृष्टीचे गाणारे भाट मंगल गीते गाऊ लागले; वारा सनई वाजवतो आहे आणि कोकिळ तानेवर तान घेते आहे.
नाचु लागले भारद्वाज,
वाजविती निर्झर पखवाज,
नवरदेव सोनेरी रविकर
नवरी ही फुलराणी सुंदर !
भारद्वाज पक्षी नाचू लागले, झरे पखवाज वाजवू लागले. नवरदेव आहे सोनेरी सूर्यकिरण आणि नवरी आहे सुंदर फुलराणी!
लग्न लागते! सावध सारे!
सावध पक्षी ! सावध वारे !
दवमय हा अंतपट फिटला
भेटे रविकर फुलराणीला !
“लग्न लागते! सावधान!” — दवाचा अंतरपाट दूर झाला आणि सूर्यकिरण फुलराणीला भेटला. म्हणजेच सूर्यप्रकाश फुलावर पडला आणि ते फूल उमलले.
वधूवरांना दिव्य रवांनी,
कुणी गाइली मंगल गाणी;
त्यात कुणीसे गुंफित होते
परस्परांचे प्रेम ! अहा ते !
वधू-वरांसाठी कोणी दिव्य सुरांत मंगल गाणी गायली; त्या गाण्यांत कुणीतरी दोघांचे प्रेम गुंफत होते — अहाहा, ते किती सुंदर!
आणिक तेथिल वनदेवीही
दिव्य आपुल्या उच्छवासाही
लिहीत होत्या वातावरणी
फुलराणीची गोड कहाणी !
आणि तिथल्या वनदेवीही आपल्या दिव्य श्वासांनी वातावरणात फुलराणीची गोड कहाणी लिहीत होत्या.
गुंतत गुंतत कवि त्या ठायी
स्फुर्तीसह विहराया जाई;
त्याने तर अभिषेकच केला
नवगीतांनी फुलराणीला !
हे सगळे पाहता पाहता कवीही त्यात गुंतून गेला; स्फूर्तीसह तिथेच रमला — आणि त्याने नव्या गीतांचा जणू अभिषेकच फुलराणीवर केला.
एका वाक्यात कविता
एक कळी रात्रभर जागी राहते आणि पहाटे सूर्यकिरण तिला भेटतो — म्हणजेच ती उमलते. एवढीच घटना. पण बालकवींनी तिचे रूपांतर एका थाटामाटाच्या लग्नसोहळ्यात केले आहे.
पहाटेचे रंग म्हणजे वऱ्हाडाचे झगे आणि गुलाबी फेटे, दव म्हणजे अंतरपाट, वारा सनई वाजवतो, झरे पखवाज, कोकिळ ताना घेते — आणि नवरदेव सोनेरी रविकर, नवरी फुलराणी. निसर्गातली रोजची एक साधी गोष्ट किती सुंदर करून सांगता येते, याचे हे उत्तम उदाहरण.
म्हणूनच ही कविता मुलांची कल्पनाशक्ती वाढवण्यासाठी सर्वात उपयोगी ठरते.
शब्दार्थ
- गालिचा
- जमिनीवर घालायचे मऊ आच्छादन
- हरित तृण
- हिरवे गवत
- मखमाल
- अतिशय मऊ कापड
- अव्याज-मन
- निष्कपट, निरागस मन
- भ्रूलीला
- भुवयांचे हावभाव, नखरे
- अवगत
- माहीत असणे
- कुमारिका
- लहान मुलगी; इथे न उमललेली कळी
- संध्यावात
- संध्याकाळचा वारा
- रविकर
- सूर्याचा किरण
- गोजिरवाणा
- गोंडस, सुंदर
- आन्दोली
- झोपाळा
- रजनी
- रात्र
- विलोल
- चंचल, हलणारे
- ग्रहगोल
- ग्रह-तारे
- कुंज
- वेलींची झाडी, निकुंज
- दिवटी
- छोटी मशाल; इथे काजवे
- निर्झर
- झरा
- वनदेवी
- रानाची देवता
- व्योम
- आकाश
- विरहार्त
- एकटेपणाने व्याकूळ
- केली
- खेळ, क्रीडा
- प्रभातवात
- पहाटेचा वारा
- अवनी
- पृथ्वी
- हर्षनिर्भर
- आनंदाने भरलेली
- वऱ्हाड
- लग्नाला येणारी मंडळी
- चंडोल
- एक गाणारा पक्षी (लार्क)
- वाङनिश्चय
- लग्न ठरवण्याची बोलणी, साखरपुडा
- भाट
- स्तुतिगीते गाणारा
- पखवाज
- एक तालवाद्य
- भारद्वाज
- एक पक्षी
- अंतपट
- लग्नात वधू-वरांमध्ये धरला जाणारा पडदा (अंतरपाट)
- रव
- आवाज, सूर
- स्फूर्ती
- प्रेरणा
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
पालक आणि शिक्षकांसाठी टीप
कविता वाचण्याआधी मुलांना एक प्रश्न विचारा — “सकाळी फूल कसं उमलतं? ते रात्री काय करत असेल?” मुलांची उत्तरे आल्यावर कविता वाचा. मग त्यांना सांगा की कवीने या साध्या गोष्टीचे चक्क लग्न करून टाकले आहे!
पुढचा खेळ: कवितेतल्या प्रत्येक पात्राला वर्गात वाटून द्या — वारा (सनई), झरा (पखवाज), कोकिळ (गाणे), चंडोल, वनदेवी. प्रत्येकाने आपापला भाग म्हणायचा. एका वाचनातच कविता लक्षात राहते.
कठीण शब्द वरच्या शब्दार्थ विभागात दिले आहेत; पाठांतरासाठी “पाठांतर सराव” बटण वापरा.
कवीबद्दल — बालकवी
त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले; ‘फुलराणी’ ही त्यांची सर्वाधिक गाजलेली कविता मानली जाते.
अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — आनंदी आनंद गडे · श्रावणमास · अनंत · औदुंबर · जीर्ण दुर्ग
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“फुलराणी” ही कविता कोणी लिहिली?
बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी. ही त्यांची सर्वाधिक प्रसिद्ध कविता आहे.
कवितेत “फुलराणी” म्हणजे कोण?
हिरव्या गवतावर उमलणारी एक छोटीशी कळी. कवीने तिला राणीचे — म्हणजे नववधूचे — रूप दिले आहे.
“नवरदेव” कोण आहे?
सोनेरी सूर्यकिरण (रविकर). पहाटे सूर्यप्रकाश फुलावर पडतो आणि फूल उमलते — त्यालाच कवीने लग्न म्हटले आहे.
“अंतपट” म्हणजे काय?
लग्नात वधू-वरांमध्ये धरला जाणारा पडदा (अंतरपाट). कवितेत तो दवाचा आहे — “दवमय हा अंतपट फिटला” म्हणजे दव विरले आणि सूर्यकिरण फुलाला भेटला.
ही कविता कोणत्या इयत्तेत आहे?
ही कविता वेगवेगळ्या काळात शालेय अभ्यासक्रमात राहिली आहे. अभ्यासक्रम बदलत असल्याने आपल्या इयत्तेचे चालू पाठ्यपुस्तक तपासावे; अर्थ समजून घेण्यासाठी वरील कडव्यानुसार अर्थ उपयोगी पडेल.
Leave a Reply