पुष्पाप्रत

( अंजनीगीत )

पुष्पा ! सुन्दर किती तूं दिससी !
सौकुमार्य माधुर्यहि धरिही !
तुजला बघतां मन माझें तूं-वेडें रे करिसी?
तूं आणिक मी पूर्वी होतों
खेळगडी रे ? स्मरूनि अहा तो !

काळ सुखाचा, आतां चित्ता-खेद फार होतो !

मुग्ध मधुरता चित्तीं घेतां,
पूर्वी अपुली होती समता;

गेला गेला काळ अहह तो ! – फेर किती आतां !

सौकुमार्य तव अजुनी आहे !
हंसतचि आहे हास्य तुझें हे.

परि मम भाळीं ढग अश्रूंचा-हाय ! डवरलाहे !

तुजला पाहुनि मीं नाचावें,
दुडदुड धांवत तुजशीं यावें,

प्रेमें तुजला स्वकरीं घेउनि-सखया चुंबावें !

आतांहि गमे ध्यावें तुजला,
परी सुटतसे कंप कराला !

दिव्यत्वाला स्पर्श कराया-भय वाटे मजला ! —

रम्य धुक्याची अद्‍भुत सृष्टि
तोंत उघडिसी आपुली दृष्टि,

मग तो भास्वान्‍ तुजवरि करितो—तेजाची दृष्टि !

मरुद्‍गण तुझ्या पाळणियाला
तत्पर आंदोलन द्यायाला,

पक्षिमुखांही स्वर्ग तुझ्यावरि— गाई गीतांला !

रम्य तुझें बा जिणें कितीतरी,
परिमलयश तव जाय भूवरी,

कालहि तुझिया दिव्यत्वाला—वाटे नमन करी !

चिरतरुणा रे ! चिररुचिरा रे !
तुजसन्निध तो वास बरा रे !

तुजमजमध्यें परी केवढी—आहे रुंद दरी रे !

काळोखाच्या जगामधें या,
मृत आशांच्या चित्तांवरुनि या

पिशाच्चा माझें भटकत आहे—शांति नसेचि तया !

मच्चिताच्या क्षितिजावरती
नृत्याला जीं स्वप्नें करितो

निदान, त्यांच्यामध्यें मजला—भासो तव मूर्ति !

( इंद्रवज्रा )

सौभाग्य पुष्पा ! तव गावयाला
मी पात्र नाहीं गमतें मनाला;
भुंगे तुझे स्त्रोत्र सुरेख गाती
ऐकूनि तें सर्व पळोत खंती !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवी एका फुलाशी संवाद साधत आहेत. लहानपणी कवीला फुलात आपला मित्र दिसायचा, पण आता मोठेपणी स्वतःच्या आयुष्यातील दुःख आणि नैराश्यामुळे त्यांना त्या फुलाचे सौंदर्य ‘दिव्य’ वाटू लागले आहे. फूल अजूनही तितकेच निष्पाप आणि आनंदी आहे, पण कवीचे मन मात्र काळाच्या ओघात दुःखी झाले आहे. फुलाच्या पवित्रतेला स्पर्श करायलाही आता कवीला भीती वाटते. शेवटी, कवी स्वतःच्या अशांत मनासाठी फुलाच्या अस्तित्वातून थोडी शांतता मिळावी, अशी इच्छा व्यक्त करतात.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. हरवलेले बालपण आणि मैत्री:

“तूं आणिक मी पूर्वी होतों खेळगडी रे ? स्मरूनि अहा तो !”

कवी फुलाला म्हणतात, तू किती सुंदर आणि कोमल आहेस! तुला पाहिल्यावर माझे मन वेडे होते. मला आठवतेय, लहानपणी आपण मित्र होतो, एकत्र खेळायचो. पण तो सुखाचा काळ आता निघून गेला आहे आणि आता तुझे रूप पाहून माझ्या मनात केवळ खेद उरला आहे.

२. बदललेली दृष्टी:

“परि मम भाळीं ढग अश्रूंचा-हाय ! डवरलाहे !”

तुझी कोमलता आणि तुझे हास्य आजही तसेच आहे, पण माझ्या नशिबात (भाळी) आता दुःखाचे आणि अश्रूंचे ढग जमा झाले आहेत. पूर्वी मी तुला पाहून आनंदाने नाचावे, तुला हातात घेऊन तुझे चुंबन घ्यावे असे वाटायचे, पण आता परिस्थिती बदलली आहे.

३. दिव्यत्वाची भीती:

“दिव्यत्वाला स्पर्श कराया-भय वाटे मजला !”

आताही तुला जवळ घ्यावेसे वाटते, पण तुला स्पर्श करताना माझ्या हाताला कंप सुटतो. तू इतके पवित्र आणि ‘दिव्य’ आहेस की, माझ्यासारख्या दुःखी आणि कलुषित माणसाने तुला स्पर्श करणे मला अयोग्य वाटते. तुझे सौंदर्य आता मला देवासारखे वाटू लागले आहे.

४. निसर्गाचे लाडके फूल:

“मरुद्‍गण तुझ्या पाळणियाला तत्पर आंदोलन द्यायाला…”

निसर्ग तुझे किती लाड करतो! सकाळी धुक्याच्या सृष्टीत तू डोळे उघडतोस, तेव्हा सूर्य (भास्वान्) तुझ्यावर तेजाचा वर्षाव करतो. वारा (मरुद्‍गण) तुझ्या पाळण्याला झोके देतो आणि पक्षी तुझ्यासाठी स्वर्गीय गाणी गातात. तुझे आयुष्य किती रम्य आहे आणि तुझा सुगंध (परिमलयश) सर्वत्र दरवळत आहे.

५. कवीची व्याकुळता:

“काळोखाच्या जगामधें या, मृत आशांच्या चित्तांवरुनि या…”

कवी स्वतःच्या मनाची तुलना एका काळोख्या जगाशी करतात, जिथे सर्व आशा मेलेल्या आहेत. त्यांचे मन एखाद्या ‘पिशाच्चासारखे’ भटकत आहे, ज्याला कुठेही शांती मिळत नाही. फूल हे ‘चिरतरुण’ आणि सुंदर आहे, पण कवी आणि फूल यांच्यामध्ये आता दुःखाची एक मोठी दरी निर्माण झाली आहे.

६. अंतिम प्रार्थना (इंद्रवज्रा श्लोक):

“सौभाग्य पुष्पा ! तव गावयाला मी पात्र नाहीं गमतें मनाला…”

शेवटी कवी म्हणतात की, हे पुष्पा, तुझे गुणगान गाण्यासाठी मी पात्र नाही (माझी लायकी नाही). तुझे खरे स्तोत्र तर तुझ्याभोवती फिरणारे भुंगेच गाऊ शकतात. त्यांचे ते गाणे ऐकून माझ्या मनातील सर्व दुःख (खंती) पळून जावो, इतकीच माझी इच्छा आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• पुष्पाप्रत: फुलाला उद्देशून.
• सौकुमार्य: कोमलता.
• भाळी: कपाळावर / नशिबात.
• भास्वान्: सूर्य.
• मरुद्‍गण: वारा / वाऱ्याची देवता.
• परिमलयश: सुगंधी कीर्ती.
• चिररुचिरा: कायमस्वरूपी सुंदर दिसणारा.
• खंती: खेद / दुःख.