स्फूर्ति

( चाल—किती रहावे तुजविण आतां )

कांठोकांठ भरूं द्या पेला, फेंस भराभर उसळूं द्या !
प्राशन करितां रंग जगाचे क्षणोक्षणीं ते बदलूं द्या !

अमुच्या भाळीं कटकट लिहिली सदैव वटवट करण्याची,
म्हणेला जग आम्हांस मद्यपी; पर्वा कसली मग याची !

जिव्हेचीं बंधनें तर ढिलीं करा तीव्र या पेयानें
यदुष्णतेनें द्यावापृथ्वी द्रवुनि मिसळती वेगानें !

होउनियां मग दंग मनीं,
व्हावें तें आणा ध्यानीं,
गा मग सुचतिल तीं गाणीं;

परिसुनि त्यांचे शब्द, रूढिचे दास झणीं ते खवळूं द्या !
कांठोकांठ भरूं द्या पेला, फेंस भराभर उसळूं द्या !

सोमाचा रस वेदकाळच्या ऋषिवर्यांनीं उकळील,
शेष तयाचा द्या तर लौकर पिपासु जे त्या आम्हांला !

औचित्याच्या फोल विवेका ! जा निघ या दुरवस्थेनें
अम्हां घेरिलें म्हणुनी घेतों झिंगुनियां या पानानें !

क्लृप्तीची मग करुनी नौका व्योमसागरावरि जाऊं,
उडुरत्नें या गरिब धरेला तेथुनि फेंकुनियां देऊं !

अडवतील जर देव, तरी
झगडूं त्यांच्याशीं निकरीं.
हार न खाऊं रतीभरी !

देवदानवां नरें निर्मिलें, हें मत लोकां कळवूं द्या !
कांठोकांठ भरूं द्या पेला, फेस भराभर उसळूं द्या !

पद्यपंक्तिची तरफ आमुच्या करीं विधीनें दिली असे,
टेकुनि ती जनताशीर्षावरि जग उलथुन या देउं कसें !

बंडाचा तो झेंडा उभवुनि धामधूम जिकडेतिकडे —
उडवुनि देउनि जुलुमाचे या करूं पहा तुकडे तुकडे —

‘ महादेव ! हरहर !’ समराचा गर्जत तो वार्‍यावरती
येउनि घुमतो अमुच्या कर्णीं —‘ निजती ते ठारचा मरती !’

उठा ! उठ ! बांधा कमरा !
मारा किंवा लढत मरा !
सत्त्वाचा ’ उदयोऽस्तु ’ करा !

छंद फंद उच्छृंखल अमुचे स्तिमित जगाला ढवळूं द्या !
कांठोकांठ भरूं द्या पेला, फेंस भराभर उसळूं द्या !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

केशवसुत यांची ‘स्फूर्ति’ ही कविता मराठी साहित्यातील परिवर्तनाचा आणि विद्रोहाचा एक प्रखर दस्तऐवज आहे. ‘आधुनिक मराठी काव्याचे जनक’ मानल्या जाणाऱ्या केशवसुतांनी या कवितेतून समाजातील जडत्व, जुनाट रूढी आणि अन्यायाविरुद्ध एल्गार पुकारला आहे.

खाली या कवितेचा सविस्तर अर्थ आणि सारांश दिला आहे:

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवीने ‘स्फूर्ती’ची (प्रेरणेची) तुलना एका तीव्र नशेशी किंवा सोमरसाशी केली आहे. ही स्फूर्ती अंगात संचारली की माणसाला जगाची भीती उरत नाही. कवीला ही स्फूर्ती कशासाठी हवी आहे? तर समाजातील अन्यायाचे तुकडे करण्यासाठी, रूढींच्या दासांना धक्का देण्यासाठी आणि देव-दानवांच्या कल्पनांच्या पलीकडे जाऊन मानवाचे श्रेष्ठत्व सिद्ध करण्यासाठी. ही कविता केवळ स्वप्नरंजन करत नाही, तर “मारा किंवा लढत मरा” असे सांगत थेट कृतीची (Action) हाक देते.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. स्फूर्तीचा उन्माद:

“कांठोकांठ भरूं द्या पेला, फेंस भराभर उसळूं द्या !”

येथे ‘पेला’ किंवा ‘मद्य’ हे केवळ रूपक आहे. कवीला विचारांच्या तीव्र स्फूर्तीचा कैफ हवा आहे. जग त्यांना ‘मद्यपी’ म्हणेल, पण त्यांना त्याची पर्वा नाही. या स्फूर्तीच्या उष्णतेने पृथ्वी आणि आकाश (द्यावापृथ्वी) वितळून एक व्हावेत, म्हणजेच सर्व सीमा गळून पडू देत. ही स्फूर्ती जिभेवरची बंधने तोडून कवीला निर्भीडपणे सत्य बोलायला भाग पाडते, ज्यामुळे समाजातील कर्मठ लोक खवळून उठतील.

२. ज्ञानाचा वारसा आणि वैश्विक कल्याण:

“सोमाचा रस वेदकाळच्या ऋषिवर्यांनीं उकळील…”

ज्याप्रमाणे ऋषींनी सोमरस पिऊन दिव्य ज्ञान प्राप्त केले, त्याच ज्ञानाचा अंश कवीला हवा आहे. या स्फूर्तीच्या जोरावर कल्पनेच्या (क्लृप्ती) नौकेत बसून कवी अंतराळात (व्योमसागर) जातील आणि तिथून ताऱ्यांसारखी अमूल्य रत्ने या दरिद्री पृथ्वीवर राहणाऱ्या लोकांसाठी फेकून देतील.

३. मानवाचे स्वातंत्र्य आणि ईश्वराला आव्हान:

“देवदानवां नरें निर्मिलें, हें मत लोकां कळवूं द्या !”

केशवसूत येथे क्रांतिकारी विचार मांडतात. ते म्हणतात की, देव आणि दानव या कल्पना मानवानेच स्वतःच्या सोयीसाठी निर्माण केल्या आहेत. जर हे देव प्रगतीच्या मार्गात आडवे आले, तर त्यांच्याशीही निकराने लढू. माणसाने स्वतःच्या अस्तित्वाचा आणि सामर्थ्याचा विचार करावा.

४. साहित्याची ताकद आणि क्रांती:

“पद्यपंक्तिची तरफ आमुच्या करीं विधीनें दिली असे…”

कवीकडे शस्त्रास्त्रे नाहीत, पण त्यांच्याकडे ‘कविता’ आहे. या कवितेच्या ओळी म्हणजे एक ‘तरफ’ (Lever) आहे. ज्याप्रमाणे तरफ वापरून मोठा दगड उचलला जातो, त्याप्रमाणे कवितेच्या माध्यमातून कवी हे संपूर्ण अन्यायी जग उलथवून टाकण्याची ताकद बाळगतात. त्यांना जुलुमाचे तुकडे करायचे आहेत आणि बंडाचा झेंडा उंच फडकावायचा आहे.

५. संघर्षाची हाक:

“उठा ! उठ ! बांधा कमरा ! मारा किंवा लढत मरा !”

शेवटी कवी युद्धाचा नारा देतात. जे आता शांत बसतील (निजतील), ते गुलामगिरीत मरून जातील. स्वतःच्या सत्त्वाचा ‘उदयोऽस्तु’ (विजय) करण्यासाठी आता संघर्षाची तयारी करा. आमचे हे बेधुंद आणि स्वतंत्र विचार या स्थिर जगाला हादरवून टाकू दे, असा कवीचा निश्चय आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• स्फूर्ति: आंतरिक प्रेरणा.
• द्यावापृथ्वी: आकाश आणि पृथ्वी.
• पिपासु: तहानलेला (येथे ज्ञानाचा तहानलेला).
• व्योमसागर: आकाशरूपी समुद्र.
• तरफ: जड वजन उचलण्याचे लोखंडी साधन (Lever).
• उदयोऽस्तु: विजय असो.
• उच्छृंखल: स्वैर / बंधने न मानणारे.
• स्तिमित: थक्क झालेले.

ही कविता वाचताना अंगावर काटा येतो, कारण ती केवळ शब्दांची रचना नाही, तर एका नवा युगाची पहाट आहे. केशवसुतांनी जुन्या काळवंडलेल्या विचारांना गाडून नवीन, विचारी आणि शूर समाज घडवण्याचे स्वप्न यात पाहिले आहे.