श्रावणमास

श्रावणमास — बालकवींची मराठी कविता
विषय — श्रावणातील निसर्गसौंदर्य

श्रावणमास

कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)

श्रावणातील ऊन-पावसाचा खेळ, इंद्रधनुष्य, बगळ्यांची माळ आणि फुलांचा सुगंध — बालकवींची ही कविता निसर्गाचे जिवंत चित्र उभे करते. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि मुलांसाठी छोटी प्रश्नमंजूषा दिली आहे. Shravanmas by Balkavi — the complete Marathi poem with a simple, stanza-by-stanza meaning, word glossary and a quiz for kids.

श्रावणमासीं हर्ष मानसीं हिरवळ दाटे चोंहिकडे;

क्षणांत येतें सरसर शिरवें क्षणांत फिरूनी ऊन पडे.

श्रावण सुरू झाला की मनात आनंद दाटून येतो, कारण चोहोबाजूला हिरवळ पसरलेली असते. या महिन्यात क्षणात पावसाची सर येते आणि दुसऱ्याच क्षणी लख्ख ऊन पडते — हा ऊन-पावसाचा लपंडाव मन मोहून टाकतो.

वरती बघतां इंद्रधनूचा गोफ दुहेरी विणलासे,

मंगल तोरण काय बांधिलें नभोमंडपीं कुणि भासे !

आकाशात इंद्रधनुष्य उमलते तेव्हा वाटते की, आकाशाच्या मंडपाला कोणीतरी दोन पदरी रेशमी गोफ गुंफून मंगल तोरण बांधले आहे.

झालासा सूर्यास्त वाटतो सांज अहाहा ! तों उघडे

तरुशिखरांवर, उंच घरांवर पिवळेंपिवळें ऊन पडे

ढगांमुळे अंधारून आल्यावर सूर्यास्त झाला असे वाटते, पण लगेच ढग बाजूला होतात आणि झाडांच्या शेंड्यांवर व उंच घरांवर पिवळेधमक ऊन सोन्यासारखे चमकते.

उठती वरतीं जलदांवरतीं अनंत संध्याराग पहा;

सर्व नभावर होय रेखिलें सुंदरतेचें रूप महा.

संध्याकाळी ढगांवर उमलणारे असंख्य रंग पाहून वाटते की, संपूर्ण आकाशावर कोणा महान चित्रकाराने सौंदर्याचे चित्रच रेखाटले आहे.

बलाकमाला उडतां भासे कल्पसुमांची माळचि तें,

उतरुनि येती अवनीवरती ग्रहगोलचि कीं एकमतें

आकाशात उडणाऱ्या पांढऱ्या बगळ्यांची रांग पाहून वाटते की, कल्पवृक्षाच्या फुलांची माळच तरंगते आहे; किंवा सर्व ग्रह-तारे एकमताने पृथ्वीवर उतरत आहेत.

फडफड करूनी भिजले अपुले पंख पांखरें सांवरिती

सुंदर हरिणी हिरव्या कुरणीं निजबाळांसह बागडती

पावसात भिजलेले पक्षी पंख फडफडवून सावरत आहेत, आणि हिरव्या कुरणात सुंदर हरिणी आपल्या पाडसांसह आनंदाने बागडत आहेत.

खिल्लारें हीं चरती रानीं, गोपहि गाणीं गात फिरे,

मंजुळ पावा गाय तयाचा श्रावणमहिमा एकसुरें

गाई-वासरे रानात चरत आहेत, गुरे राखणारा गोपाळ गाणी गात फिरतो आहे आणि त्याची मंजुळ बासरी एकाच सुरात श्रावणाचा महिमा गाते आहे.

सुवर्णचम्पक फुलला, विपिनीं रम्य केवडा दरवळला;

पारिजातही बघतां भामारोप मनींचा मावळला !

रानात सोनचाफा फुलला आहे, केवड्याचा सुगंध दरवळतो आहे; आणि पारिजातकाचे फूल पाहताच मनातला राग-रुसवा मावळून जातो.

सुंदर परडी घेउनि हातीं पुरोपकंठीं शुद्धमती

सुंदर बाला या फुलमाला रम्य फुलें – पत्री खुडती,

शुद्ध मनाने लहान मुली हातात परडी घेऊन गावाच्या वेशीजवळ फुले आणि पत्री (बेल-तुळस) खुडत आहेत, फुलांच्या माळा गुंफत आहेत.

देवदर्शना निघती ललना, हर्ष माइना हृदयांत,

वदनीं त्यांच्या वाचुनि घ्यावें श्रावण महिन्याचें गीत !

स्त्रिया देवदर्शनासाठी निघाल्या आहेत, त्यांच्या हृदयात आनंद मावत नाही. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा तो आनंद म्हणजेच जणू श्रावण महिन्याचे जिवंत गीत आहे.

बालकवी — निसर्गाचे लाडके लेक

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. केवळ २८ वर्षांचे आयुष्य लाभूनही त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे असे डोळस रूप दिले, की त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जाते. साधी भाषा, नादमधुर रचना आणि निसर्गातील लहानशा गोष्टीतही सौंदर्य पाहण्याची नजर — हीच त्यांच्या कवितेची खासियत.

त्यांच्या इतर गाजलेल्या कविता: फुलराणी · औदुंबर · बालकवींच्या सर्व कविता

श्रावण महिना म्हणजे काय?

श्रावण हा मराठी वर्षातील पाचवा महिना. साधारण जुलै-ऑगस्टमध्ये येणारा हा महिना म्हणजे पावसाचा जोर ओसरून ऊन-पावसाचा खेळ सुरू होण्याचा काळ. निसर्ग हिरवागार होतो आणि सणांची रांग सुरू होते —

  • नागपंचमी — नागाची पूजा करण्याचा दिवस.
  • नारळी पौर्णिमा — कोळी बांधव समुद्राला नारळ अर्पण करतात.
  • रक्षाबंधन — बहीण-भावाच्या नात्याचा सण.
  • गोकुळाष्टमी — श्रीकृष्ण जन्माचा उत्सव आणि दहीहंडी.
  • श्रावणी सोमवार — शंकराच्या मंदिरात दर्शनासाठी गर्दी.

म्हणूनच कवितेत “देवदर्शना निघती ललना” आणि “फुलें – पत्री खुडती” अशी चित्रे येतात — तो श्रावणातील रोजचाच देखावा आहे.

शब्दार्थ

हर्ष
आनंद
मानसीं
मनात
शिरवे
पावसाच्या सरी
जलद
ढग
नभोमंडप
आकाशरूपी मंडप
तरुशिखर
झाडाचा शेंडा
संध्याराग
संध्याकाळचे आकाशातील रंग
बलाकमाला
बगळ्यांची रांग
कल्पसुम
कल्पवृक्षाचे फूल
अवनी
पृथ्वी
खिल्लार
गाई-गुरांचा कळप
गोप
गुरे राखणारा गुराखी
पावा
बासरी
विपिन
रान / जंगल
सुवर्णचम्पक
सोनचाफा
भामारोप
राग, रुसवा
परडी
फुले गोळा करण्याची टोपली
पत्री
पूजेची पाने (बेल, तुळस)
पुरोपकंठीं
गावाच्या वेशीजवळ
ललना
स्त्रिया
वदन
चेहरा

कविता समजली का?

सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.

पालक आणि शिक्षकांसाठी टीप

ही कविता मुलांकडून तालासुरात म्हणून घ्या — बालकवींच्या ओळींत नाद आहे, तो मुलांना सहज आवडतो. नंतर “इंद्रधनुचा गोफ”, “बलाकमाला”, “सुवर्णचम्पक” यांसारखी शब्दचित्रे घेऊन विचारा — “हे तुला कसं दिसतं? काढून दाखव.” यातून कल्पनाशक्ती आणि शब्दसंपत्ती दोन्ही वाढते.

पाठांतरासाठी वरचे “पाठांतर सराव” बटण वापरा — प्रत्येक कडव्याची दुसरी ओळ लपते; आठवली की त्यावर टॅप करून तपासता येते.

कवीबद्दल — बालकवी

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले; म्हणून त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जाते.

अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — आनंदी आनंद गडे · फुलराणी · अनंत · औदुंबर · जीर्ण दुर्ग

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“श्रावणमास” ही कविता कोणी लिहिली आहे?

बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी. त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जाते.

कवितेचा मुख्य विषय काय आहे?

श्रावण महिन्यातील निसर्गसौंदर्य — ऊन-पावसाचा खेळ, इंद्रधनुष्य, संध्याकाळचे रंग, पशू-पक्षी, फुलांचा सुगंध आणि माणसांच्या मनातील आनंद.

“बलाकमाला” म्हणजे काय?

आकाशातून रांगेने उडणाऱ्या बगळ्यांची माळ. ती पाहून कवीला कल्पवृक्षाच्या फुलांची माळ तरंगत असल्यासारखे वाटते.

ही कविता कोणत्या इयत्तेत आहे?

ही कविता वेगवेगळ्या काळात शालेय अभ्यासक्रमात राहिली आहे. अभ्यासक्रम बदलत असल्याने आपल्या इयत्तेचे चालू पाठ्यपुस्तक तपासावे; अर्थ समजून घेण्यासाठी वरील कडव्यानुसार अर्थ उपयोगी पडेल.

कविता पाठ कशी करावी?

रोज दोन कडवी घ्या. आधी मोठ्याने तालासुरात म्हणा, मग “पाठांतर सराव” बटण वापरून दुसरी ओळ आठवण्याचा प्रयत्न करा.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *