दिवा आणि तारा
कवी — केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)
जमिनीवरचा दिवा आकाशातल्या ताऱ्याला हिणवतो — “तुझा उपयोग तरी काय?” आणि तारा अगदी शांत स्वरात जे उत्तर देतो, ते वाचकाला विचार करायला लावते. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Diva ani Tara by Keshavsut — the complete Marathi poem with a stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.
वाचकांसाठी सूचना: ही संवादकविता आहे — दिवा आणि तारा यांच्यातील बोलणे. गोष्टीसारखी असल्याने मोठ्या मुलांना (वय ९+) ती सहज समजते; भाषा मात्र संस्कृतप्रचुर आहे, म्हणून आधी शब्दार्थ वाचावेत. लहान मुलांसाठी केशवसुतांची दंवाचे थेंब ही कविता अधिक योग्य ठरेल.
तार्याला जमिनीवरूनि वदला गर्वें दिवा हें असें :—
“ अस्पष्ट द्युति ही किती तव ! तुझा रात्रौ कितीसा असे —
जमिनीवर जळणारा दिवा आकाशातल्या ताऱ्याला मोठ्या गर्वाने म्हणाला — “तुझा प्रकाश किती अस्पष्ट, किती फिका आहे! रात्री तुझा उपयोग तरी काय?”
लोकाला उपयोग ? मी बघ कसा तेजा निजा पाडितों
अंधारीं व्यवहार सर्वहि जगीं माझ्यामुळें चालतो ! ”
“मी बघ कसे माझे तेज पसरतो! अंधारात जगातले सगळे व्यवहार माझ्यामुळेच तर चालतात!” — दिव्याची ही बढाई.
तारा तो वरुनी दिव्यास वदला गम्भीर शान्त स्वरें —
“ दीपा ! तूं म्हणतोस तें कवण तो लेखील खोटें बरें ?
वरून तो तारा दिव्याला अतिशय गंभीर आणि शांत स्वरात म्हणाला — “हे दिव्या, तू म्हणतोस ते खोटे कोण म्हणेल?”
जी वस्तुस्थिति ती परंतु बघता आहे जरा वेगळी,
अंधारावर तूझिया मम नसे बा ! योजना जाहली.
“पण नीट पाहिलेस तर खरी परिस्थिती थोडी वेगळी आहे. तुझ्या अंधारावर काम करण्यासाठी माझी योजना नाहीच आहे — आपली कामेच वेगळी आहेत.”
“ भांडीं, तों मडकीं, डबे ढकलिसी अंधार यांपासुनी,
ब्रह्मांडास परन्तु मी उजळीतों, गेलीं युगें होउनी;
“तू भांडी, मडकी आणि डब्यांवरचा अंधार दूर ढकलतोस. आणि मी? मी युगानुयुगे संपूर्ण ब्रह्मांड उजळतो आहे.”
तेजानें वरुनी दिव्या ! खुलविसी तूं मानवी चेहरे,
आत्मे उज्ज्वल आंतले पण गडया ! होतात माझे करें !
“हे दिव्या, तुझ्या तेजाने माणसांचे चेहरे उजळतात हे खरे. पण आतले आत्मे मात्र माझ्या किरणांनी उजळतात!” — कवितेचा हा गाभा आहे: बाहेरचा उजेड आणि आतला उजेड.
“ ज्ञाते, आणि भविष्यवादीहि, कवी, ते चित्रकर्ते तसे,
मत्तेजें फिरतात, अन्य जन हे तूझ्या प्रकाशें जसे;
“ज्ञानी माणसे, भविष्य पाहणारे, कवी आणि चित्रकार — हे सारे माझ्या तेजाने चालतात; बाकीचे लोक तुझ्या प्रकाशात वावरतात.”
तूझ्यासन्निध जो कवी लिहितसे त्यालाच तूं पूस रे —
“ दीपाच्या लिहितास तूं द्युतिबलें कीं तारकांच्या बरें ?”
“आणि तुझ्याजवळ बसून जो कवी लिहितो आहे, त्यालाच विचार — ‘तू लिहितो आहेस ते दिव्याच्या उजेडाच्या बळावर, की ताऱ्यांच्या तेजाच्या?’” — कविता उत्तर न देता या प्रश्नावरच संपते.
दोन प्रकाश, दोन कामे
ही संपूर्ण कविता एक संवाद आहे — दोन ओळी दिव्याच्या, बाकीच्या ताऱ्याच्या. आणि दोघांचा वाद एकाच प्रश्नावर आहे: मोठे कोण — जो उपयोगी पडतो तो, की जो प्रेरणा देतो तो?
कवितेचा गाभा एका ओळीत: “तेजानें वरुनी दिव्या ! खुलविसी तूं मानवी चेहरे, / आत्मे उज्ज्वल आंतले पण गडया ! होतात माझे करें !” — दिवा चेहरा उजळतो, तारा आत उजळतो. बाहेरचा उजेड आणि आतला उजेड — हाच खरा भेद.
आणि शेवट? तारा स्वतःला श्रेष्ठ म्हणत नाही. तो फक्त एक प्रश्न विचारून थांबतो — दिव्याजवळ बसून लिहिणाऱ्या कवीलाच विचार, तो कशाच्या बळावर लिहितो आहे. उत्तर कवितेत नाही; ते वाचकाने द्यायचे आहे.
ही कविता वाचताना काय पाहावे
ताऱ्याचा स्वर. दिवा “गर्वें” बोलतो; तारा “गम्भीर शान्त स्वरें”. वादात जो खरोखर मोठा असतो, त्याला आवाज चढवावा लागत नाही — हे कवीने दोन शब्दांत सांगून टाकले आहे.
मोजपट्टी बदलते. दिवा “भांडीं, मडकीं, डबे” मोजतो; तारा “ब्रह्मांड” आणि “युगें” मोजतो. एकाची मर्यादा भिंतीपर्यंत, दुसऱ्याची विश्वापर्यंत — आणि हा फरक शब्दांच्या निवडीतूनच जाणवतो.
कविता स्वतःविषयीच बोलते. शेवटी तारा ज्या कवीकडे बोट दाखवतो, तो हीच कविता लिहिणारा कवी आहे. लिहिण्यासाठी दिव्याचा उजेड लागतो, पण शब्द सुचण्यासाठी लागणारे तेज वेगळेच असते — कविता आपल्याच निर्मितीबद्दल प्रश्न विचारते.
कवितेवर “( शार्दूलविक्रीडित )” अशी नोंद आहे — प्रत्येक ओळ एकोणीस अक्षरांच्या संस्कृत वृत्तात बांधलेली आहे.
शब्दार्थ
- दीप / दिवा
- पणती, दिवा
- तारा / तारका
- आकाशातील तारा
- वदला
- बोलला
- गर्वें
- गर्वाने, अभिमानाने
- द्युति
- प्रकाश, चमक
- तव
- तुझा
- रात्रौ
- रात्री
- निज
- स्वतःचे
- व्यवहार
- रोजची कामे
- गम्भीर
- गंभीर, शांत
- कवण
- कोण
- लेखील
- मानेल, समजेल
- वस्तुस्थिति
- खरी परिस्थिती
- मम
- माझी
- योजना
- रचना, कार्यक्षेत्र
- मडकें
- मातीचे भांडे
- ढकलणे
- दूर सारणे
- ब्रह्मांड
- संपूर्ण विश्व
- युगें
- अनेक युगे, फार मोठा काळ
- खुलविणे
- उजळवणे
- आत्मा
- अंतःकरण, मनातले खरे रूप
- उज्ज्वल
- तेजस्वी
- कर
- किरण
- गडया
- मित्रा (आपुलकीने)
- ज्ञाते
- ज्ञानी लोक
- भविष्यवादी
- भविष्य पाहणारे, द्रष्टे
- चित्रकर्ते
- चित्रकार
- मत्तेज
- माझे तेज
- अन्य जन
- इतर लोक
- सन्निध
- जवळ
- पूस
- विचार
- द्युतिबल
- प्रकाशाचे बळ
- शार्दूलविक्रीडित
- एकोणीस अक्षरांचे संस्कृत वृत्त — या कवितेची चाल
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
शिक्षक आणि पालकांसाठी
ही कविता वर्गात नाट्यरूपाने घेण्यासारखी आहे. दोन विद्यार्थ्यांना दिवा आणि तारा बनवा; एकाने गर्वाने बोलावे, दुसऱ्याने शांतपणे उत्तर द्यावे. संवादकविता असल्याने ती लगेच लक्षात राहते.
चर्चेचा प्रश्न: “तुम्हाला कोण मोठा वाटतो — दिवा की तारा? आणि का?” इथे बरोबर-चूक उत्तर नाही; कवीनेही ते दिलेले नाही. मुलांची कारणे ऐकणे हाच या चर्चेचा हेतू.
पुढचा प्रश्न मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी: “आजच्या काळात ‘दिवा’ कोण आणि ‘तारा’ कोण?” — उपयुक्त गोष्टी आणि प्रेरणा देणाऱ्या गोष्टी यांतला फरक यातून सहज समजतो.
कवीबद्दल — केशवसुत
कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) हे “केशवसुत” या नावाने ओळखले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंड हे त्यांचे गाव. अवघ्या ३९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेचे रूपच बदलून टाकले — म्हणून त्यांना आधुनिक मराठी काव्याचे जनक मानले जाते.
त्यांच्यापूर्वीची मराठी कविता बहुतांशी संतकाव्य किंवा पंडिती काव्य होती. केशवसुतांनी प्रथमच कवितेत सामाजिक समता, विज्ञाननिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य आणले. “तुतारी”, “नवा शिपाई”, “स्फूर्ति” या त्यांच्या कविता आजही तितक्याच धगधगत्या वाटतात.
अधिक वाचा: मराठी कविता संग्रह · बालकवींचा परिचय
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“दिवा आणि तारा” ही कविता कोणी लिहिली?
केशवसुत म्हणजेच कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) यांनी.
कवितेचा मुख्य आशय काय आहे?
दिवा रोजच्या उपयोगाचा प्रकाश देतो, तर तारा प्रेरणेचा. दिवा माणसाचा चेहरा उजळतो आणि तारा त्याचा आत्मा — हाच दोघांतील खरा भेद.
“द्युति” म्हणजे काय?
प्रकाश किंवा चमक. “अस्पष्ट द्युति ही किती तव !” म्हणजे “तुझा प्रकाश किती फिका आहे!”
कवितेच्या शेवटी तारा काय विचारतो?
दिव्याजवळ बसून लिहिणाऱ्या कवीलाच विचार — तू लिहितो आहेस ते दिव्याच्या उजेडाच्या बळावर, की ताऱ्यांच्या तेजाच्या? या प्रश्नावरच कविता संपते.
“शार्दूलविक्रीडित” म्हणजे काय?
एकोणीस अक्षरांचे एक संस्कृत वृत्त. या कवितेची प्रत्येक ओळ याच वृत्तात बांधलेली आहे.
WhatsApp
Facebook
Twitter
Leave a Reply