दोन बाजी

( चाल—फटक्याची )

त्या शूरानें भगवा झेंडा हिंदुस्थानीं नाचविला.
निजराष्ट्राचें वैभव नेलें एकसारखें बढतीला;
जिकडे तिकडे समशेरीची कीर्ति आपुल्या गाजविली,
खूप शर्तिनें कदर आपली गनीमांस त्या लावियली,

आणिक तुवां रे ! — त्वा नीचानें पाठ आपुली दादुनियां
रणांतुनी पौबारा केला, शेपुट भ्याडा वळवुनियां ?

गुणी जनाची पारख करुनी त्या धीरानें गौरविलें,
उत्साहाच्या वातें अपुल्या तेज तयांचें चेतविलें;
प्रतापदीपज्योति पोषिली सुजनस्नेहा वाढवुनी,
गनीममशकें कितीक गेलीं तिच्यामधें खाक्‍ होवोनी !

आणिक तूं रे ? — नाचलासि तूं नग्नच संगें अधमांचे,
धूळ खात गेलास—लाविले सर्वत्र दिवे शेणाचे !

भटांस जे रणधुरंधर तयां पाचारुनि त्या सिंहानें
माराया कीं मरावया अरिवरि नेलें आवेशानें,
’ हरहर !’ शब्दा परिसुनि वळली कितिकांची घाबरगुंडी
’ अला मराठा ! ’ म्हणत पळाल्या सैरावैरा किती लंडी !

तूंहि भटाला पाचारियलें, काय त्यांसवें परि केलें ?—
यथेच्छ लाडू मात्र झोडिले—नांव हाय रे बुडवीलें

घोडयावरिच हुरडा चोळित शत्रुशासना धांवोनी
तो गेला — तूं बिछान्यावरी राहिलास रे लोळोनी !
वीर भले खंबीर आणखी मुत्सद्दीते सद्‍बुद्धि
त्यांच्या साह्यें निजसत्तेची त्यानें केली रे वृद्धि.

पण तूं रे ?— तूं नगरभवान्या नाच्येपोर्‍ये घेवोंनी
दौलतलादा केला — धिग्‍ धिग्‍ भटवंशीं रे जन्मोनी !

या भटवंशी महाप्रतापी ख्यात जाहले असूनिया
तुळशीमध्यें भांग निघाली अभद्र ऐशी कोठुनिया !
निजनामाचा ’ गाजी ’ ऐसा अर्थ उरवुनी तो गेला,
तर हळहळली आर्यमाउली ऐकुनि त्याच्या निधनाला

मरणाआधिंच मरून आणुनि काळोखी निजराष्ट्रला,
तूं गेलासी करून ’ पाजी ’ अहह ! पितामहनामाला !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत केशवसुतांनी ‘बाजी’ नावाच्या दोन व्यक्तींची तुलना केली आहे. एक बाजी (थोरले बाजीराव) हे पराक्रमी, धाडसी आणि राष्ट्रभक्त होते, ज्यांनी अटकेपार झेंडा फडकवला. दुसरे बाजी (दुसरे बाजीराव) हे विलासी, भ्याड आणि कर्तृत्वशून्य होते, ज्यांच्यामुळे पेशवाईचा अंत झाला. कवीने दुसऱ्या बाजीरावावर अत्यंत जहाल शब्दांत टीका करत त्यांना ‘भटवंशातील भांग’ (कलंक) म्हटले आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. पराक्रम विरुद्ध पळपुटेपणा:

“त्या शूरानें भगवा झेंडा हिंदुस्थानीं नाचविला… आणिक तुवां रे ! — त्वा नीचानें पाठ आपुली दादुनियां”

थोरल्या बाजीरावांनी संपूर्ण हिंदुस्थानात भगवा झेंडा फडकवला आणि राष्ट्राचे वैभव वाढवले. त्यांनी आपल्या तलवारीच्या जोरावर शत्रूला (गनिमाला) नमवले. याउलट, दुसऱ्या बाजीरावाने रणांगणातून पळ काढला (पोबारा केला) आणि भ्याडपणा दाखवला.

२. गुणांची पारख विरुद्ध अधम संगत:

“गुणी जनाची पारख करुनी त्या धीरानें गौरविलें… आणिक तूं रे ? — नाचलासि तूं नग्नच संगें अधमांचे”

पहिल्या बाजीरावांनी गुणी आणि शूर लोकांचा आदर केला आणि त्यांच्या तेजाला प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या पराक्रमाच्या ज्योतीत अनेक शत्रू भस्म झाले. याउलट, दुसऱ्या बाजीरावाने केवळ नीच आणि अधम लोकांची संगत धरली. कवी म्हणतात की, त्याने सर्वत्र ‘शेणाचे दिवे’ लावले (म्हणजेच नाश केला).

३. रणधुरंधर विरुद्ध विलासी:

“तूंहि भटाला पाचारियलें, काय त्यांसवें परि केलें ?— यथेच्छ लाडू मात्र झोडिले—नांव हाय रे बुडवीलें”

थोरल्या बाजीरावांनी ‘हर हर महादेव’ च्या गर्जनेने शत्रूच्या छातीत धडकी भरवली. त्यांच्या युद्धनीतीमुळे शत्रू सैरावैरा पळू लागले. दुसऱ्या बाजीरावानेही ब्राह्मण आणि सैनिकांना बोलावले, पण युद्ध करण्यासाठी नाही, तर फक्त ‘लाडू झोडण्यासाठी’ (भोजनावळींसाठी). त्याने स्वतःच्या पूर्वजांचे नाव बुडवले.

४. साधेपणा विरुद्ध विलास:

“घोडयावरिच हुरडा चोळित शत्रुशासना धांवोनी तो गेला…”

थोरले बाजीराव इतके साधे आणि तत्पर होते की, घोड्यावर बसून हुरडा खात ते युद्धाला निघत असत. पण दुसरा बाजीराव बिछान्यावर लोळत राहिला. पहिल्याने मुत्सद्दी आणि खंबीर लोकांच्या मदतीने सत्ता वाढवली, तर दुसऱ्याने नाचणाऱ्या-गाणाऱ्यांच्या संगतीत दौलतीचा (खजिन्याचा) नाश केला.

५. वंशाचा कलंक:

“या भटवंशी महाप्रतापी ख्यात जाहले असूनिया, तुळशीमध्यें भांग निघाली अभद्र ऐशी कोठुनिया !”

पेशव्यांच्या (भट) वंशात इतके पराक्रमी पुरुष झाले असताना, तुझ्यासारखी ‘भांग’ (अमली पदार्थ/कलंक) या पवित्र तुळशीच्या बागेत कुठून आली? असा प्रश्न कवी विचारतात. पहिल्या बाजीरावाच्या मृत्यूवर संपूर्ण भारतभूमी हळहळली, कारण तो खऱ्या अर्थाने ‘गाजी’ (विजेता) होता.

६. अंतिम प्रहार:

“तूं गेलासी करून ’ पाजी ’ अहह ! पितामहनामाला !”

दुसऱ्या बाजीरावाने मरण्यापूर्वीच राष्ट्राला पारतंत्र्याच्या काळोखात ढकलले. त्याने आपल्या पूर्वजांच्या (पितामह) तेजस्वी नावाला ‘पाजी’ (नीच/कमी दर्जाचे) करून सोडले, अशी जळजळीत टीका कवीने केली आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• शर्तीनें: कष्टाने / धैर्याने.
• गनीम: शत्रू.
• पोबारा करणें: पळून जाणे.
• रणधुरंधर: युद्धात निपुण.
• लंडी: भ्याड / पळपुटे.
• भटवंश: पेशव्यांचा वंश.
• गाजी: महान योद्धा / विजयी.
• पाजी: नीच / क्षुद्र.

ही कविता केशवसुतांच्या राष्ट्रप्रेमाची आणि स्वाभिमानाची साक्ष देते. इतिहासातील दोन भिन्न प्रवृत्तींचे इतके जहाल चित्रण मराठी साहित्यात दुर्मिळ आहे.