प्रीति आणि तूं

( शार्दूलविक्रीडित )

रानोमाळ कुठेंतरी तुजविणें मी हिंडतां वेंचिलीं,
कांहीं रम्य फुलें, परी झडकरी निर्माल्य माझ्या करी
झालीं मी विरहाग्नितप्त असल्यायोगें; गडें त्यापरी
ओसाडींत दिशांचिया भटकतां गाणीं मला काभलीं,

डोक्याच्या भ्रमणामुळें बिघडुती विक्षिप्त तीं जाहलीं;
हीं गाणीं कुसुमेंहि तीं परि दिलीं मीं टाकुनी का दुरी ?—
नाहीं !— ठेवियलीं जपूनि असती अद्यापि गे सुन्दरी !
तीं मीं कां ?— ह्रदयीं विचारुनि पहा–कां बुद्धि ही सूचली ?

कोणी तीं कचर्‍यावजा समजुनी टाकावया लागला,
त्यालागूनि निषेधिलें, न कथिला हेतू तरी मी तया,
तो हा कीं जर भेटलीस तर गे दावीन तीं मी तुला,
तेणें व्यक्त तुला न राहिल सखे हें एवढें व्हावयाः—

दुदैंवें तुज सोडुणि जरि दुरी लागे फिरावें मला.
प्रीती आणिक तूं—शिवाय न सुचे कांहीं मना माझिया !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवी आपल्या प्रिय व्यक्तीला उद्देशून म्हणतात की, तुझ्या विरहात मी रानोमाळ भटकत असताना अनेक सुंदर फुले वेचली, पण माझ्या विरहाच्या तप्त श्वासांमुळे ती सुकून गेली. त्याचप्रमाणे भटकंतीत मला अनेक गाणी सुचली, जी कदाचित विक्षिप्त किंवा वेड्यासारखी वाटतील. लोकांनी या गाण्यांना आणि फुलांना ‘कचरा’ समजून टाकून देण्यास सांगितले, पण कवीने ती जपून ठेवली आहेत. ही गाणी आणि फुले जपण्यामागचा एकमेव हेतू हा की, जेव्हा कधी त्यांची भेट होईल, तेव्हा कवी तिला हे दाखवू शकेल की तुझ्या विरहात मी किती व्याकुळ होतो आणि माझ्या मनात तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही विचार नव्हता.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. विरहाचा परिणाम:

“रानोमाळ कुठेंतरी तुजविणें मी हिंडतां वेंचिलीं, कांहीं रम्य फुलें…”

कवी म्हणतात की, तुझ्याशिवाय रानोमाळ भटकत असताना मी काही सुंदर फुले गोळा केली. परंतु, तुझ्या विरहाच्या अग्नीने मी इतका तप्त झालो होतो की, माझ्या हाताला लागताच त्या फुलांचे रूपांतर ‘निर्माल्य’ (सुकलेली फुले) मध्ये झाले. याच भटकंतीत मला काही गाणीही सुचली.

२. विक्षिप्त गाणी आणि स्मृती:

“डोक्याच्या भ्रमणामुळें बिघडुती विक्षिप्त तीं जाहलीं…”

विरहाच्या दुःखामुळे कवीचे मन स्थिर नव्हते, त्यामुळे त्या परिस्थितीत सुचलेली गाणी कदाचित जगाला वेडेपणाची किंवा विक्षिप्त वाटतील. पण तरीही कवीने ती फुले आणि गाणी टाकून दिली नाहीत. ती अजूनही जपून ठेवली आहेत. हे का केले? याचे उत्तर कवीने तिच्या अंतरात्म्याला विचारण्यास सांगितले आहे.

३. जगाचा दृष्टिकोन आणि कवीचा निश्चय:

“कोणी तीं कचर्‍यावजा समजुनी टाकावया लागला, त्यालागूनि निषेधिलें…”

बाहेरच्या लोकांनी ती सुकलेली फुले आणि विक्षिप्त गाणी कचरा समजून टाकून देण्यास सांगितले, पण कवीने त्यांना विरोध केला. कवीने कोणालाही आपला हेतू सांगितला नाही, पण त्यांच्या मनात एकच ओढ होती की, जर कधी भविष्यात तुझी भेट झाली, तर मी तुला हे सर्व दाखवेन.

४. निष्ठा आणि समर्पणाची जाणीव:

“दुदैंवें तुज सोडुणि जरि दुरी लागे फिरावें मला. प्रीती आणिक तूं—शिवाय न सुचे कांहीं मना माझिया !”

हे सर्व दाखवण्यामागचा हेतू हाच आहे की, तिला कळावे की जरी दुर्दैवाने मी तिच्यापासून लांब होतो, तरीही माझ्या मनात ‘प्रीती’ (प्रेम) आणि ‘तूं’ याशिवाय तिसरा कोणताही विचार कधीच आला नाही. ही सुकलेली फुले आणि गाणी त्याच्या विरहाची आणि तुझ्याबद्दलच्या सततच्या विचारांची साक्ष आहेत.

---

विशेष शब्दार्थ:

• निर्माल्य: देवाला वाहिलेली आणि नंतर सुकलेली फुले (येथे सुकलेल्या फुलांचा संदर्भ आहे).
• विरहाग्नितप्त: विरहाच्या आगीने पोळलेला.
• विक्षिप्त: वेडसर किंवा विचित्र.
• कचऱ्यावजा: कचऱ्यासारखे.
• निषेधिलें: विरोध केला.
• दुर्दैवें: नशिबाच्या खराब खेळामुळे.

ही कविता केशवसुतांच्या ‘आतंरिक व्याकुळतेचे’ दर्शन घडवते. प्रेम हे केवळ सुखाच्या क्षणांत नसते, तर विरहाच्या ओसाडीतही ते कसे जिवंत राहते, हे कवीने येथे प्रभावीपणे मांडले आहे.