संध्याकाळ

( शार्दूलविक्रीडित )

संध्याकाळ असे : रवी उतरतो आहे समुद्रावरी,
त्याचें बिम्ब सुरेख चुम्बिल पहा लाटांस या लौकरी;
मातीला मिळूनी गळूनि पडलें तें पुष्प जाई जसें,
लोपाला लहरींत मंडलहि हें आईल आतां तसें.

आकाशीं ढग हे पहा विखुरले, त्यांच्यावरी सुन्दर
रंगाच्या खुलती छटा, बघुनि त्या येतें स्वचित्तावरः—
हा मृत्युंगत होतसे दिवस, तन्मस्तिष्कपिंडांवरी
येतो अक्षयमोक्षसिन्धुलहरी तेजोयुता यापरी !

पक्षी हे घरटयांकडे परतुनी जातात कीं आपुलें;
त्यांलागीं किलबील शब्द करुनी आनंद देतीं पिलें;
गाई या कुरणांतुनी परततां हंबारवा फोडितो,
त्यांचे उत्सुक वत्स त्यांस अपुल्या दीनस्वरें बाहती.

आनन्दी दिसती युवे, फिरकतो जे या किनार्‍यावरी,
घ्याती ते निज सुन्दरीस, गमतें उल्हासुनी अन्तरी;
जी ही मन्दिरर जि पैल दिसते, तीच्या गवाक्षांतुनी
झाल्या त्या असतील ह्रष्ट युवतीं चित्तीं असें आणुनीः—
“ अस्तालागुनि जातसे दिनमणी; रात्री अहा येतसे !

रात्री ! जादु किती विलक्षण तुझे नामामधें गे वसे !
प्रेमाचें ह्र्दयीं उषीं कुमुद जें संकोच गे पावलें
देसीं त्यास विकास ! – चित्त म्हणुनी नाथाकडे लागलें ! ”

संध्येला प्रणयी तुम्ही जन सुखें द्या हो दुवा; मी करीं
हेवा तो न मुळीं; नसे प्रणय तो माझ्याहि का अन्तरीं ?
आहें मी घर सोडुनी पण दुरी; चित्तीं म्हणूनी असें
मी संध्यासमयीं उदास; अथवा व्हावें तरी मीं कसें !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवीने सूर्यास्ताचे विलोभनीय वर्णन केले आहे. समुद्रकिनारी मावळणारा सूर्य, आकाशातील रंगांची उधळण, घरट्यांकडे परतणारे पक्षी आणि वासरांसाठी हंबरणाऱ्या गाई असे एक जिवंत चित्र कवी उभे करतात. या निसर्गरम्य वातावरणात प्रेमी युगुलांना आनंद होतो, कारण रात्र ही त्यांच्या भेटीची वेळ असते. मात्र, कवी स्वतः घरापासून दूर असल्याने या सुंदर संध्याकाळी आनंदी होण्याऐवजी उदास होतात. विरहामुळे निसर्गाचे सौंदर्य त्यांना व्याकुळ करते.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Section-wise Meaning)

१. सूर्यास्ताचे दृश्य:

“संध्याकाळ असे : रवी उतरतो आहे समुद्रावरी…”

संध्याकाळची वेळ आहे आणि सूर्य हळूहळू समुद्रात मावळत आहे. त्याचे बिंब लाटांचे चुंबन घेत आहे, असे वाटते. एखादे जाईचे फूल जसे मातीत गळून पडावे, तसे सूर्याचे मंडळ आता लाटांमध्ये अदृश्य होईल.

२. आकाशातील रंग आणि तत्त्वज्ञान:

“आकाशीं ढग हे पहा विखुरले, त्यांच्यावरी सुन्दर…”

ढगांवर उमटलेल्या रंगांच्या छटा पाहून कवीला एक गहन विचार सुचतो. मावळणारा दिवस हा जणू मृत्यू पावणारा जीव आहे आणि आकाशातील ते तेज म्हणजे त्या जीवाच्या मस्तकावर उमटलेला ‘अक्षय मोक्ष’ (मुक्ती) आहे.

३. पशू-पक्षांचे परतणे:

“पक्षी हे घरटयांकडे परतुनी जातात कीं आपुलें…”

दिवस संपल्यावर पक्षी आपल्या घरट्यांकडे परतत आहेत, जिथे त्यांची पिल्ले किलकिलाट करून त्यांचे स्वागत करत आहेत. गाई चरून परत येत असताना हंबरत आहेत आणि त्यांची वासरेही भुकेने व्याकुळ होऊन आपल्या आईला हाका मारत आहेत.

४. प्रेमी जनांचा उत्साह:

“आनन्दी दिसती युवे, फिरकतो जे या किनार्‍यावरी…”

समुद्रकिनारी फिरणारी तरुण मुले आनंदी आहेत. पलीकडच्या मंदिराच्या खिडक्यांतून (गवाक्ष) युवती आकाशाकडे बघत विचार करत आहेत की, आता रात्र येईल. ‘रात्र’ या शब्दातच एक विलक्षण जादू आहे, कारण प्रेमाचे जे भावना-कमळ दिवसा संकोचले होते, ते रात्रीच्या अंधारात प्रियकराच्या भेटीने प्रफुल्लित होईल.

५. कवीची उदासी आणि विरह:

“आहें मी घर सोडुनी पण दुरी; चित्तीं म्हणूनी असें…”

शेवटी कवी म्हणतात की, हे प्रेमी लोकांनो, तुम्ही खुशाल या संध्याकाळाला आशीर्वाद द्या; मला तुमचा हेवा वाटत नाही. माझ्याही हृदयात प्रेम आहे, पण मी सध्या माझ्या घरापासून आणि प्रिय व्यक्तीपासून खूप दूर आहे. अशा वेळी जेव्हा सर्वजण आपल्या घरी आणि आपल्या माणसांकडे परतत आहेत, तेव्हा मी एकटा असल्याने उदास वाटणे स्वाभाविक आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• रवी / दिनमणी: सूर्य.
• मस्तिष्कपिंड: मेंदू / मस्तक.
• वत्स: वासरू.
• युवे: युवक / तरुण.
• गवाक्ष: खिडकी.
• कुमुद: कमळ (येथे भावनांचे प्रतीक).
• दुवा: आशीर्वाद.

ही कविता निसर्गसौंदर्य आणि मानवी मन यांचा सुरेख मेळ घालते. निसर्ग सर्वांसाठी सारखाच असला, तरी माणसाच्या परिस्थितीनुसार तो कधी सुखद तर कधी क्लेशदायक वाटू शकतो, हे कवीने हळुवारपणे मांडले आहे.