पारवा

भिंत खचली, कलथून खांब गेला,
जुनी पडकी उदध्वस्त धर्मशाला;
तिच्या कौलारीं बसुनि पारवा तो
खिन्न नीरस एकांतगीत गातो.

सूर्य मध्यान्हीं नभीं उभा राहे,
घार मंडळ त्याभंवतिं घालिताहें.
पक्षि पानांच्या शाम्त सावल्यांत
सुखें साखरझोपेंत पेंगतात.

तुला नाहीं परि हौस उडायाची,
गोड हिरव्या झुबक्यांत दडायाची,
उष्ण झळया बाह्रे तापतात.
गीतनिद्रा तव आंत अखंडीत.

चित्त किंवा तव कोंवळ्या विखारें
दुखतखुपतें का सांग, सांग वा रे !
तुला कांहीं जगतांत नको मान ?
गोड गावें मग भाग हें कुठून ?

झोंप सौरत्यानंदांत मानवाची
पुरी क्षणही कोठून टिकायाची ?
दु:खनिद्रें निद्रिस्त बुद्धराज
करुणगीतें घुमवीत जगीं आज.

दु;खनिद्रा ती आज तुला लागे;
तुझें जागही निद्रिस्त तुझ्हा संगें.
फिरे माझ्या जगतांत उष्ण वारें,
तुला त्याचें भानही नसे बा रे !

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

बालकवींची ‘पारवा’ ही कविता त्यांच्या अत्यंत गाजलेल्या कवितांपैकी एक आहे. या कवितेत त्यांनी एका पडक्या धर्मशाळेवर बसलेल्या पारव्याच्या माध्यमातून उदासीनता, एकाकीपणा आणि शांतता यांचे एक अत्यंत प्रभावी चित्र उभे केले आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ आणि सारांश खालीलप्रमाणे आहे:

---

शीर्षक: पारवा

---

१. ओसाड जागेचे चित्र (कडवे १)

एका जुन्या, पडक्या आणि उद्ध्वस्त झालेल्या धर्मशाळेचे वर्णन कवी करतात. तिथे भिंती खचल्या आहेत आणि खांब कलथून पडले आहेत. अशा या भयाण जागेच्या कौलावर बसून एक पारवा आपले खिन्न, नीरस आणि एकाकी गाणे (घुमणे) गात आहे.

२. दुपारची शांतता (कडवे २)

दुपारची वेळ आहे, सूर्य डोक्यावर (मध्यान्हीं) आला आहे. आकाशात घार घिरट्या घालत आहे. उष्णतेमुळे इतर सर्व पक्षी झाडांच्या हिरव्या, थंड सावलीत सुखाने झोपले आहेत (साखरझोपेत पेंगतात).

३. पारव्याची विरक्ती (कडवे ३-४)

इतर पक्ष्यांप्रमाणे तुला (पारव्याला) उडायची किंवा झाडांच्या झुबक्यांत लपायची हौस नाही. बाहेर उष्ण लहरी (झळया) वाहत आहेत, तरीही तू आपल्याच धुंदीत, एका जागी बसून तुझे ‘गीतनिद्रा’ (गाणे गात झोपणे) चालू ठेवले आहेस. कवी विचारतात, “तुझ्या कोवळ्या मनाला काही दुःख झाले आहे का? तुला या जगातील कोणत्याही गोष्टीचा मोह नाही का?”

४. दुःखाची तुलना (कडवे ५)

मानवाचा आनंद हा क्षणभंगुर आहे, तो जास्त वेळ टिकत नाही. कवी येथे ‘बुद्धराजाची’ आठवण काढतात. ज्याप्रमाणे बुद्धाने जगाचे दुःख पाहून वैराग्य पत्करले आणि करुणेची गाणी गायली, तसाच तूही या दुःखाच्या निद्रेत बुडालेला वाटतोस.

५. जगापासून अलिप्तता (कडवे ६)

तू सध्या ‘दुःखनिद्रेत’ आहेस. तुझे पूर्ण अस्तित्व जणू या गाण्यात आणि निद्रेत हरवून गेले आहे. माझ्या (मानवाच्या) जगात दुःखाचे उष्ण वारे फिरत आहेत, संकटे येत आहेत, पण तुला त्याचे काहीच भान नाही. तू या जगापासून पूर्णपणे अलिप्त झाला आहेस.

---

सारांश (Summary)

या कवितेत पारवा हे उदासीनतेचे आणि वैराग्याचे प्रतीक आहे. बालकवींनी एका बाजूला दुपारचे तप्त वातावरण आणि दुसऱ्या बाजूला त्या पडक्या इमारतीतील शांतता यांचा सुंदर मेळ घातला आहे. इतर पक्षी सुखाचा शोध घेतात, पण पारवा मात्र एका पडक्या ठिकाणी बसून आपल्याच विषण्ण सुरात मग्न आहे. कवीला या पारव्याच्या ‘घुमण्यातून’ एक प्रकारचे जागतिक दुःख आणि शांतता जाणवते.

काही महत्त्वाचे शब्दार्थ:

• उद्ध्वस्त: पूर्णपणे नष्ट झालेली.
• खिन्न: उदास.
• मध्यान्हीं: भर दुपारी.
• झळया: उष्ण वाऱ्याच्या लाटा (लू).
• अलिप्त: वेगळा किंवा संबंध नसलेला.