अनंत

अनंत — बालकवींची मराठी कविता
विषय — विश्वाची अफाटता आणि नम्रता

अनंत

कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)

तारे, आकाश आणि पृथ्वी — सारे अनंत. या अफाट पसाऱ्यासमोर माणसाचा ‘मी’ किती लहान आहे, हे सांगणारी बालकवींची तत्त्वचिंतनपर कविता. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा दिली आहे. Anant by Balkavi — full Marathi poem with a simple stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.

अनंत तारा नक्षत्रें हीं, अनंत या गगनांत

अनंत दीप्ती, अनंत वसुधा हे शशिसूर्य अनंत,

या अफाट आकाशातील तारे, नक्षत्रे, प्रकाश (दीप्ती), पृथ्वी (वसुधा), चंद्र आणि सूर्य — सारेच अनंत आहेत. ज्याला अंतच नाही, असे.

वरतीं खालीं सर्व सांठलें वातावरण अनंत,

माप कशाचें, कुणा मोजितां, सर्व अनंत अनंत.

वरपासून खालपर्यंत भरून राहिलेले वातावरणही अनंतच आहे. मोजायचे कशाने आणि मोजणार तरी कोण? सगळेच अनंत आहे.

कित्येक मानव झटती, करिती हाडाचेंही पाणी,

अनंत वसुधा आजवरी हो परी मोजिली कोणीं ?

कितीतरी माणसे अपार कष्ट करतात, हाडाचे पाणी करतात. पण ही अनंत पृथ्वी आजवर कोणाला पूर्णपणे मोजता आली आहे का?

म्हणोत कोणी ‘आम्हीं गणिला हा ग्रह, हा हा तारा’,

परंतु सांगा कुणी मोजिला हा सगळाच पसारा ?

कोणी म्हणेल — “आम्ही हा ग्रह मोजला, हा तारा मोजला.” पण खरे सांगा, हा संपूर्ण पसारा आजवर कोणी मोजला आहे का? एखादा तुकडा मोजणे वेगळे, संपूर्ण सृष्टी मोजणे वेगळे.

विशाल वरतीं गगन नव्हे, हें विश्वाचें कोठार,

उदात्ततेचा सागर हा चिच्छांतीचा विस्तार

वर पसरलेले हे विशाल आकाश म्हणजे नुसती रिकामी जागा नाही — ते विश्वाचे कोठार आहे, उदात्ततेचा सागर आहे आणि चैतन्यमय शांतीचा विस्तार आहे.

कुणी मोजिला कुणास त्याची लांबीरुंदी ठावी ?

फार कशाला दिग्वनितांची तरी कुणी सांगावी ?

या विश्वाची लांबी-रुंदी कोणाला ठाऊक आहे? एवढे लांब कशाला — दिशांचे टोक तरी कोणी सांगू शकेल का?

अनंत सारें विश्व, जाहलें अनंतांत या लीन;

क्षुद्र मानवा, सांग कशाचा बाळगिसी अभिमान ?

हे सारे अनंत विश्व त्या अनंतातच लीन झाले आहे. मग हे क्षुद्र माणसा, तू नेमका कशाचा अभिमान बाळगतो आहेस?

तव वैभव हें, तुझीं धनें हीं, हे अत्युच्च महाल

जाति का गगनास भेदुनी ? अनंत हा होतील ?

तुझे वैभव, तुझी संपत्ती आणि तुझे उंचच उंच महाल — ते आकाशाला भेदून जाऊ शकतात का? ते कधी अनंत होतील का?

तुझ्या कीर्तिचें माप गडयां का काळाला मोजील ?

ज्ञान तुझें तूं म्हणशी ‘जाइल’, कोठवरी जाईल ?

मित्रा, तुझ्या कीर्तीचे माप काळाला मोजू शकेल का? तुझे ज्ञान कुठवर पोहोचेल असे तू म्हणतोस — पण ते खरेच कुठवर जाईल?

‘मी’ ‘माझें’ या वृथा जल्पना, तूं कोणाचा कोण ?

कितेक गेले मी मी म्हणतां या चक्रीं चिरडून.

‘मी’ आणि ‘माझे’ या नुसत्या व्यर्थ बडबडी आहेत. खरे तर तू कोणाचा कोण? ‘मी-मी’ म्हणणारे कितीतरी जण याच काळचक्रात चिरडून गेले.

कवितेचा मध्यवर्ती विचार

पहिली सहा कडवी एकच गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगतात — हे विश्व मोजता येण्यासारखे नाही. तारे, आकाश, पृथ्वी, दिशा… कशाचेच माप माणसाकडे नाही.

आणि मग सातव्या कडव्यात कविता अचानक वळण घेते. एवढा अफाट पसारा समोर असताना “क्षुद्र मानवा, सांग कशाचा बाळगिसी अभिमान?” — संपत्ती, महाल, कीर्ती, ज्ञान… यांपैकी काय अनंत होणार आहे?

शेवटचे कडवे तर थेट घाव घालते: ‘मी’ आणि ‘माझे’ या नुसत्या व्यर्थ बडबडी. ‘मी-मी’ म्हणणारे कितीतरी जण काळचक्रात चिरडून गेले. कवितेचा संदेश एका शब्दात — नम्रता.

बालकवींची वेगळी कविता

बालकवी म्हटले की डोळ्यांसमोर येते “श्रावणमासी हर्ष मानसी” किंवा “आनंदी आनंद गडे” — हिरवळ, फुले, पक्षी. पण ‘अनंत’ ही त्यांची वेगळ्या जातकुळीची रचना आहे. इथे निसर्ग सौंदर्यासाठी नाही, तर माणसाला त्याची जागा दाखवण्यासाठी आला आहे.

विज्ञानाची प्रगती आणि माणसाचा गर्व यांच्यासमोर कवी विश्वाची अथांगता उभी करतात — आणि प्रश्न विचारून थांबतात, उपदेश करत बसत नाहीत. संपूर्ण कवितेत आठ प्रश्नचिन्हे आहेत; उत्तर वाचकानेच शोधायचे आहे.

शब्दार्थ

अनंत
ज्याला अंत नाही असा
नक्षत्र
तारा
गगन
आकाश
दीप्ती
प्रकाश, तेज
वसुधा
पृथ्वी
शशी
चंद्र
सांठलें
साठलेले, भरून राहिलेले
हाडाचें पाणी करणे
अपार कष्ट करणे
गणिला
मोजला, गणना केली
पसारा
विस्तार, पसरलेले सगळे
कोठार
भांडार, साठा
उदात्तता
भव्यता, थोरवी
चिच्छांती
चैतन्यमय शांती
दिग्वनिता
दिशा (दिशांना स्त्रियांची उपमा)
ठावी
माहीत
लीन
सामावलेले, विलीन
क्षुद्र
अगदी लहान, नगण्य
तव
तुझे
अत्युच्च
खूप उंच
वृथा
व्यर्थ, फुकट
जल्पना
व्यर्थ बडबड
कितेक
कितीतरी

कविता समजली का?

सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.

कवीबद्दल — बालकवी

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले; म्हणून त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जाते.

अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — श्रावणमास · आनंदी आनंद गडे · औदुंबर · फुलराणी

शिक्षक आणि पालकांसाठी

ही कविता लहान मुलांपेक्षा मोठ्या इयत्तांसाठी अधिक योग्य आहे — तिचा आशय तत्त्वचिंतनाचा आहे. वर्गात शिकवताना आधी “आकाशात किती तारे असतील?” असा प्रश्न विचारा; मुलांची उत्तरे आल्यावर कविता वाचा. त्या क्षणी “माप कशाचें, कुणा मोजितां” ही ओळ थेट भिडते.

चर्चेसाठी प्रश्न: विज्ञानाने इतकी प्रगती केली, तरी अजून काय काय मोजता आलेले नाही? — यातून कविता आणि विज्ञान दोन्ही एकत्र शिकवता येतात.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“अनंत” ही कविता कोणी लिहिली?

बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी.

कवितेचा मुख्य संदेश काय आहे?

नम्रता. हे विश्व इतके अफाट आहे की त्यासमोर माणसाचे अस्तित्व कणासारखे आहे — म्हणून ‘मी’ आणि ‘माझे’ याचा गर्व व्यर्थ आहे.

“वसुधा” आणि “चिच्छांती” म्हणजे काय?

वसुधा म्हणजे पृथ्वी. चिच्छांती म्हणजे चैतन्यमय शांती — नुसती स्तब्धता नव्हे, तर चैतन्याने भरलेली शांतता.

“दिग्वनिता” या शब्दाचा अर्थ काय?

दिशा. कवीने दिशांना स्त्रियांची उपमा दिली आहे — दिशारूपी ललना. “दिग्वनितांची तरी कुणी सांगावी?” म्हणजे दिशांचे टोक तरी कोणी सांगू शकेल का?

ही कविता इतर बालकवी कवितांपेक्षा वेगळी कशी?

बालकवींच्या बहुतेक कविता निसर्गाच्या सौंदर्याच्या आहेत. ‘अनंत’ मात्र तत्त्वचिंतनपर आहे — इथे निसर्ग माणसाच्या अहंकारासमोर आरसा धरतो.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *