शेवटच्या ओळीचे कोडे

कविता संपते या ओळीने — “फिरे माझ्या जगतांत उष्ण वारें, तुला त्याचें भानही नसे बा रे !” ही ओळ नेमकी कशी वाचायची, यावर अभ्यासकांत मतभेद आहेत:

एक वाचन — हा हेवा आहे. माझ्या जगात दुःखाचे उष्ण वारे वाहताहेत आणि तू मात्र त्यांपासून अलिप्त, स्वतःच्या गाण्यात मग्न. तुझी ही विरक्ती मला हवीशी वाटते.

दुसरे वाचन — ही खंत आहे. तू इतका आत हरवला आहेस की भोवतीचे जगच तुला दिसेनासे झाले आहे — आणि अशी अलिप्तता ही सुटका नसून एक प्रकारची हरवणूकच आहे.

कवी उत्तर देत नाहीत; दोन्ही अर्थ ओळीत तसेच राहू देतात. चांगली कविता उत्तर देत नाही, ती प्रश्न शिल्लक ठेवते — याचे हे उत्तम उदाहरण.

शिक्षक आणि पालकांसाठी

ही कविता लहान मुलांसाठी नाही; ती मोठ्या इयत्तांसाठी आहे आणि अनेक वर्षे शालेय अभ्यासक्रमात राहिली आहे. शिकवताना पहिले दोन कडवे चित्र म्हणून घ्या — पडकी धर्मशाळा, भर दुपार, घिरट्या घालणारी घार, सावलीत पेंगणारे पक्षी. वर्गाला हे दृश्य नुसते डोळ्यांसमोर आणायला सांगा.

मग विचारा — “सगळे पक्षी सावलीत आहेत, मग हा एकटा उन्हात का बसला असेल?” उत्तरांतून कवितेचा आशय आपोआप उलगडतो. शेवटी वरील ‘शेवटच्या ओळीचे कोडे’ हा भाग वाचून दोन्ही अर्थांवर चर्चा घ्या.