अनंत

अनंत तारा नक्षत्रें हीं, अनंत या गगनांत
अनंत दीप्ती, अनंत वसुधा हे शशिसूर्य अनंत, १

वरतीं खालीं सर्व सांठलें वातावरण अनंत,
माप कशाचें, कुणा मोजितां, सर्व अनंत अनंत. २

कित्येक मानव झटती, करिती हाडाचेंही पाणी,
अनंत वसुधा आजवरी हो परी मोजिली कोणीं ? ३

म्हणोत कोणी ‘आम्हीं गणिला हा ग्रह, हा हा तारा’,
परंतु सांगा कुणी मोजिला हा सगळाच पसारा ? ४

विशाल वरतीं गगन नव्हे, हें विश्वाचें कोठार,
उदात्ततेचा सागर हा चिच्छांतीचा विस्तार ५

कुणी मोजिला कुणास त्याची लांबीरुंदी ठावी ?
फार कशाला दिग्वनितांची तरी कुणी सांगावी ? ६

अनंत सारें विश्व, जाहलें अनंतांत या लीन;
क्षुद्र मानवा, सांग कशाचा बाळगिसी अभिमान ? ७

तव वैभव हें, तुझीं धनें हीं, हे अत्युच्च महाल
जाति का गगनास भेदुनी ? अनंत हा होतील ? ८

तुझ्या कीर्तिचें माप गडयां का काळाला मोजील ?
ज्ञान तुझें तूं म्हणशी ‘जाइल’, कोठवरी जाईल ? ९

‘मी’ ‘माझें’ या वृथा जल्पना, तूं कोणाचा कोण ?
कितेक गेले मी मी म्हणतां या चक्रीं चिरडून. १०

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

बालकवींची ‘अनंत’ ही कविता मानवी अहंकारावर प्रहार करणारी आणि विश्वाच्या अफाटपणाचे दर्शन घडवणारी एक तत्त्वज्ञानपर कविता आहे. यात कवीने विज्ञानाची प्रगती आणि मानवाचा गर्व यांची तुलना निसर्गाच्या अथांगतेशी केली आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. विश्वाची अथांगता (कडवे १-२)

या अफाट आकाशात तारे, नक्षत्रे, सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी (वसुधा) हे सर्व अनंत (ज्याचा शेवट नाही असे) आहेत. वरपासून खालपर्यंत सर्व वातावरण अनंतात सामावलेले आहे. या अथांग पसाऱ्याला मोजण्याचे माप कोणाकडेच नाही.

२. मानवी प्रयत्नांची मर्यादा (कडवे ३-४)

अनेक मानवांनी आजवर खूप कष्ट केले, विज्ञानाद्वारे संशोधन केले. काही लोक म्हणतात की आम्ही ग्रहांची आणि ताऱ्यांची गणना केली आहे. पण कवी विचारतात, “खरे सांगा, हा संपूर्ण अफाट पसारा आजवर कोणाला मोजता आला आहे का?” पृथ्वीचा एखादा तुकडा मोजणे सोपे आहे, पण संपूर्ण सृष्टी मोजणे अशक्य आहे.

३. गगन – एक कोठार (कडवे ५-६)

हे आकाश म्हणजे केवळ रिकामी जागा नसून ते विश्वाचे अथांग कोठार आहे. हा उदात्ततेचा सागर आणि शांतीचा विस्तार आहे. या विश्वाची लांबी-रुंदी किंवा दिशांचे टोक कोणालाही ठाऊक नाही.

४. मानवी अहंकारावर प्रहार (कडवे ७-८)

संपूर्ण विश्व जेव्हा त्या ‘अनंत’ ईश्वरात किंवा शक्तीमध्ये लीन झाले आहे, तेव्हा हे ‘क्षुद्र मानवा’, तू कशाचा अभिमान बाळगतो आहेस? तुझे वैभव, तुझी संपत्ती आणि तुझे उंच महाल या अफाट गगनासमोर काहीच नाहीत. ते कधीही गगनाला स्पर्श करू शकणार नाहीत.

५. ‘मी’ पणाची व्यर्थता (कडवे ९-१०)

कवी विचारतात की, काळाच्या ओघात तुझी कीर्ती आणि तुझे ज्ञान टिकेल का? “मी” आणि “माझे” या केवळ व्यर्थ कल्पना आहेत. या जगात आजवर ‘मी-मी’ म्हणणारे अनेक शक्तिशाली लोक आले आणि काळाच्या चक्रात चिरडून (नष्ट होऊन) गेले. शेवटी तू कोणाचा आणि तुझे काय, असा प्रश्न कवी उपस्थित करतात.

---

सारांश (Summary):

या कवितेचा मुख्य संदेश ‘नम्रता’ हा आहे. निसर्ग आणि विश्व इतके मोठे आहे की त्यासमोर मानवाचे अस्तित्व एका कणासारखे आहे. विज्ञानाने कितीही प्रगती केली तरी सृष्टीची गुपिते आणि तिचा विस्तार मानवाच्या आकलनापलीकडे आहे. त्यामुळे माणसाने गर्व सोडून या अनंताशी एकरूप व्हावे, असा विचार बालकवींनी मांडला आहे.

काही महत्त्वाचे शब्द:

• अनंत: ज्याला अंत नाही असा.
• वसुधा: पृथ्वी.
• चिच्छांती: चैतन्यमयी शांती.
• दिग्वनिता: दिशा (दिशांना स्त्रियांची उपमा दिली आहे).
• जल्पना: व्यर्थ बडबड किंवा गप्पा.