भीती मोठी की प्रेम?

एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. दरबार शांत होता. बादशहाचे मन विचारात गढलेले होते. त्यांनी अचानक बिरबलाकडे वळून एक खोल प्रश्न विचारला —

“बिरबल, मला एक सांग — माणसाला जास्त कशाची प्रेरणा मिळते? भीतीची की प्रेमाची? माणूस काम भीतीमुळे करतो की प्रेमामुळे?”

दरबारातील मंत्री एकमेकांकडे पाहू लागले. काहींनी उत्तरे देण्याचा प्रयत्न केला.

पहिला मंत्री म्हणाला — “जहाँपनाह, भीती जास्त शक्तिशाली आहे! भीती असेल तर माणूस कोणतेही काम करतो!”

दुसरा म्हणाला — “नाही जहाँपनाह, प्रेम जास्त मोठे आहे — प्रेमासाठी माणूस जीव देतो!”

तिसरा म्हणाला — “दोन्ही समान आहेत — परिस्थितीनुसार कधी भीती, कधी प्रेम!”

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले —

“बिरबल, तुझे काय मत आहे?”

बिरबल उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हे शब्दांनी सांगता येणार नाही — मला एक आठवडा द्या. मी प्रत्यक्ष सिद्ध करतो!”

बादशहाने परवानगी दिली.

एक आठवड्यानंतर बिरबल दरबारात आला. त्याने बादशहाला सांगितले —

“जहाँपनाह, मी या आठवड्यात दोन माणसांचे निरीक्षण केले. एक होता राजाचा सैनिक — जो भीतीमुळे काम करतो. दुसरा होता एक शेतकरी — जो आपल्या कुटुंबाच्या प्रेमासाठी काम करतो. दोघांनाही मी एकच कठीण काम दिले — उन्हाळ्यात दहा मैल चालत जाऊन पाणी आणायचे!”

बादशहाने उत्सुकतेने विचारले — “मग काय झाले?”

बिरबल सांगू लागला —

“सैनिकाला सांगितले — जर पाणी आणले नाहीस तर शिक्षा होईल! तो निघाला — पण पाच मैलांवर थांबला. म्हणाला — इतकी भीती नाही की दहा मैल चालावे! तो परत आला — रिकाम्या हाताने!

शेतकऱ्याला सांगितले — तुझ्या मुलाला तहान लागली आहे, दहा मैलांवर पाणी आहे. तो धावत निघाला — उन्हात, तहानलेला, थकलेला — पण थांबला नाही. दहा मैल चालत गेला, पाणी आणले — कारण त्याच्या मुलाचे प्रेम त्याला थांबवू देत नव्हते!”

दरबारात शांतता पसरली.

बिरबलाने पुढे सांगितले —

“जहाँपनाह, भीती माणसाला काम करायला लावते — पण एक मर्यादेपर्यंत! जेव्हा भीती संपते, तेव्हा काम थांबते. पण प्रेम कधीच संपत नाही — ते माणसाला शेवटपर्यंत चालवत राहते. भीतीने माणूस काम करतो — पण प्रेमाने माणूस चमत्कार करतो!”

बादशहा विचारात पडले. बिरबलाने एका साध्या उदाहरणाने किती मोठे सत्य सांगितले होते!

बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, भीतीने राज्य चालवता येते — पण प्रेमाने राज्य जिंकता येते! जो राजा प्रजेच्या मनात भीती निर्माण करतो, त्याची प्रजा संधी मिळताच पळून जाते. पण जो राजा प्रजेच्या मनात प्रेम निर्माण करतो, त्याची प्रजा संकटातही सोबत राहते!”

बादशहाच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक आली. हे उत्तर त्यांच्या मनाला खोलवर भिडले होते. ते म्हणाले —

“बिरबल, तू आज मला राजधर्म शिकवलास! मी आजपासून प्रजेत भीती नाही — प्रेम निर्माण करेन. कारण भीतीने मिळालेली आज्ञाधारकता खोटी असते — प्रेमाने मिळालेली निष्ठा खरी असते!”

दरबारातील सगळे मंत्री शांतपणे ऐकत होते. त्यांनाही हे सत्य आतपर्यंत जाणवले.

बिरबलाने विनम्रपणे म्हणाले —

“जहाँपनाह, भीती ही तात्पुरती असते — ती बाहेरून येते. पण प्रेम शाश्वत असते — ते आतून येते. जे आतून येते ते कधीच संपत नाही!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार आणि रत्नजडित कंकण बक्षीस दिले आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज सिद्ध केलेस की भीती माणसाला चालवते — पण प्रेम माणसाला उडवते! आणि जो उडतो तोच खरे उंची गाठतो!”

---

तात्पर्य: भीती माणसाला मर्यादेपर्यंत नेते — पण प्रेम त्याला असीम उंची गाठायला लावते. भीतीने मिळालेली आज्ञाधारकता तात्पुरती असते — प्रेमाने मिळालेली निष्ठा शाश्वत असते. म्हणून जीवनात भीतीपेक्षा प्रेमाने जगावे — कारण प्रेमाने चमत्कार होतात.