बादशहाचे स्वप्न

एके दिवशी सकाळी बादशहा अकबर दरबारात आले — पण त्यांचा चेहरा उतरलेला होता. डोळे जड होते, कपाळावर आठ्या होत्या. रात्री नीट झोप झाली नव्हती हे स्पष्ट दिसत होते. दरबारात बसल्यावर ते थोडे अस्वस्थ वाटत होते.

बिरबलाने विचारले —

“जहाँपनाह, आज आपण ठीक नाही दिसत — काय झाले?”

बादशहाने सांगितले —

“बिरबल, रात्री एक विचित्र स्वप्न पडले. स्वप्नात मी एका मोठ्या बागेत होतो. बाग अत्यंत सुंदर होती — रंगीबेरंगी फुले, थंड वारा, मंद सुगंध. पण त्या बागेत अचानक एक काळा साप आला. तो माझ्याकडेच येत होता. मी पळायचा प्रयत्न केला — पण पाय जड झाले. साप जवळ आला — आणि मला जाग आली! सकाळपासून मनात एकच विचार येतोय — हे स्वप्न काय सांगते? काही वाईट होणार आहे का?”

दरबारातील मंत्री एकमेकांकडे पाहू लागले. काहींच्या चेहऱ्यावर काळजी होती. स्वप्नात साप येणे — हे अशुभ मानले जाते. काही मंत्री कुजबुजू लागले — “वाईट लक्षण आहे! ज्योतिषाला बोलवावे! पूजा करायला हवी!”

एक मंत्री पुढे आला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, स्वप्नात काळा साप येणे म्हणजे शत्रू येणार असे शास्त्र सांगते! आपण सावध राहावे — राज्यात कोणीतरी कट रचत असेल!”

दुसरा मंत्री म्हणाला —

“नाही जहाँपनाह, साप म्हणजे धन येणार — पण ते घेताना सावध राहावे!”

तिसरा म्हणाला —

“स्वप्नात बाग दिसणे शुभ आहे — पण साप दिसणे अशुभ आहे. दोन्ही मिळून काय होते ते सांगणे कठीण आहे!”

प्रत्येकाने वेगवेगळा अर्थ सांगितला. दरबारात गोंधळ वाढत गेला. बादशहाची काळजी आणखी वाढली. ते आणखीच अस्वस्थ झाले.

शेवटी बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले —

“बिरबल, तू काहीच बोलला नाहीस — तुला काय वाटते?”

बिरबल शांतपणे उठला. त्याने एकवार सगळ्या मंत्र्यांकडे पाहिले. मग बादशहाकडे वळून हसत म्हणाला —

“जहाँपनाह, स्वप्नाचा अर्थ सांगण्यापूर्वी मला एक प्रश्न विचारायचा आहे — रात्री झोपण्यापूर्वी तुम्ही काय खाल्ले होते?”

बादशहा चकित झाले. त्यांनी विचार केला आणि म्हणाले —

“रात्री जड जेवण झाले होते — मांसाहार, तळलेले पदार्थ, मिठाई — खूप खाल्ले!”

बिरबलाने हसत म्हणाला —

“जहाँपनाह, स्वप्नाचे रहस्य उकललेय! जड जेवणानंतर पोट बिघडते, झोप अस्वस्थ होते — आणि मग विचित्र स्वप्ने पडतात. सापाचे स्वप्न म्हणजे शत्रू नाही, धन नाही — ते फक्त अपचनाचे लक्षण आहे! आपल्या स्वयंपाक्याला सांगा उद्यापासून हलके जेवण बनवायला — स्वप्नातील साप पळून जाईल!”

दरबारात एकच हशा पिकला! मंत्री लाजले. बादशहाच्या चेहऱ्यावर एकदम हास्य उमटले.

बादशहा हसत म्हणाले —

“बिरबल, इतका वेळ आम्ही शत्रू शोधत होतो — आणि खरा शत्रू म्हणजे आमचेच ताट होते!”

बिरबलाने विनम्रपणे म्हणाला —

“जहाँपनाह, माणूस बाहेरच्या शत्रूपासून सावध असतो — पण स्वतःच्या सवयींकडे दुर्लक्ष करतो. खरा शत्रू नेहमी बाहेर नसतो — तो आपल्या आतच दडलेला असतो! अतिखाणे, अतिझोपणे, अतिचिंता — हेच खरे शत्रू आहेत. सापाने काही केले नाही — आपल्या ताटाने केले!”

बादशहाने गंभीरपणे मान डोलावली. बिरबलाचे हे उत्तर त्यांच्या मनात खोलवर शिरले. ते म्हणाले —

“बिरबल, तू आज मला दोन गोष्टी शिकवल्यास — एक म्हणजे स्वप्नावर विनाकारण भीती बाळगू नये. आणि दुसरे म्हणजे खरा शत्रू बाहेर नाही — आपल्या वाईट सवयींमध्येच असतो!”

बादशहाने त्याच दिवशी स्वयंपाक्याला बोलावले आणि सांगितले — रात्रीचे जेवण हलके असावे. बिरबलाचा सल्ला त्यांनी मनापासून स्वीकारला.

दरबारातील मंत्री शरमिंदे झाले. त्यांनी उगाचच शत्रू, कट, अशुभ लक्षण यांचा बागुलबुवा उभा केला होता — पण बिरबलाने साध्या, व्यावहारिक विचाराने खरे उत्तर दिले होते.

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार घालून सन्मानित केले आणि जाहीर केले —

“बिरबल, तू आज ज्योतिषी, वैद्य आणि मित्र — तिन्ही एकाच वेळी झालास! तुझ्यासारखा सल्लागार असेल तर बाहेरचा कोणताही शत्रू आम्हाला हरवू शकत नाही!”

---

तात्पर्य: स्वप्नांवर अंधविश्वास ठेवू नये — त्यांचे व्यावहारिक कारण शोधावे. खरा शत्रू बाहेर नसतो — तो आपल्या वाईट सवयींमध्ये, अतिरेकात आणि निष्काळजीपणात दडलेला असतो. साध्या, व्यावहारिक विचाराने मोठ्यात मोठी समस्याही सुटते.