प्रीति आणि तूं
कवी — केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)
विरहात वेचलेली फुले हातातच सुकून गेली, आणि सुचलेली गाणी वेडसर वाटू लागली — तरीही कवीने ती जपून ठेवली. का? उत्तर शेवटच्या दोन ओळींत. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Preeti Ani Tu by Keshavsut — a Marathi sonnet, with a stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.
वाचकांसाठी सूचना: ही प्रेमकविता आहे — विरहातील व्याकुळता हा तिचा विषय. भाषा संस्कृतप्रचुर आणि आशय भावनिक असल्याने ती लहान मुलांसाठी नाही; मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि साहित्यप्रेमींसाठी आहे. लहान मुलांसाठी केशवसुतांची दंवाचे थेंब · दोन बाजी ही कविता अधिक योग्य ठरेल.
रानोमाळ कुठेंतरी तुजविणें मी हिंडतां वेंचिलीं,
कांहीं रम्य फुलें, परी झडकरी निर्माल्य माझ्या करी
झालीं मी विरहाग्नितप्त असल्यायोगें; गडें त्यापरी
ओसाडींत दिशांचिया भटकतां गाणीं मला काभलीं,
तुझ्याशिवाय रानोमाळ भटकताना मी कुठेतरी काही सुंदर फुले वेचली. पण विरहाच्या आगीने मी इतका तापलो होतो, की माझ्या हातातच ती फुले लगेच सुकून निर्माल्य झाली. तशाच त्या ओसाड दिशांतून भटकताना मला काही गाणीही सुचली.
डोक्याच्या भ्रमणामुळें बिघडुती विक्षिप्त तीं जाहलीं;
हीं गाणीं कुसुमेंहि तीं परि दिलीं मीं टाकुनी का दुरी ?—
नाहीं !— ठेवियलीं जपूनि असती अद्यापि गे सुन्दरी !
तीं मीं कां ?— ह्रदयीं विचारुनि पहा–कां बुद्धि ही सूचली ?
मनाची अवस्थाच ठिकाणावर नव्हती, त्यामुळे ती गाणी बिघडली — वेडसर, विक्षिप्त झाली. मग ती गाणी आणि ती फुले मी दूर फेकून दिली का? नाही! ती अजूनही जपून ठेवली आहेत, हे सुंदरी. आणि मी असे का केले? — ते तूच तुझ्या हृदयाला विचारून पाहा.
कोणी तीं कचर्यावजा समजुनी टाकावया लागला,
त्यालागूनि निषेधिलें, न कथिला हेतू तरी मी तया,
तो हा कीं जर भेटलीस तर गे दावीन तीं मी तुला,
तेणें व्यक्त तुला न राहिल सखे हें एवढें व्हावयाः—
कुणीतरी ती सुकलेली फुले आणि विचित्र गाणी कचरा समजून फेकून द्यायला निघाला — मी त्याला अडवले. पण त्याला माझा हेतू सांगितला नाही. तो हेतू एवढाच होता की, कधी तू भेटलीस तर हे सारे मी तुला दाखवीन — आणि मग तुला वेगळे काही सांगावेच लागणार नाही.
दुदैंवें तुज सोडुणि जरि दुरी लागे फिरावें मला.
प्रीती आणिक तूं—शिवाय न सुचे कांहीं मना माझिया !
दुर्दैवाने तुला सोडून मला कितीही दूर भटकावे लागले, तरी माझ्या मनाला दोनच गोष्टी सुचतात — प्रीती, आणि तू. या दोहोंशिवाय तिसरे काहीही नाही.
ही कविता म्हणजे मराठीतले ‘सुनीत’
ओळी मोजून पाहा — एकूण चौदा. ४ + ४ + ४ + २ अशी रचना, आणि शेवटच्या दोन ओळींत सगळ्या कवितेचा निष्कर्ष. हा युरोपियन sonnet — मराठीत सुनीत — या काव्यप्रकाराचा साचा आहे. केशवसुतांनीच तो प्रथम मराठीत रुजवला.
पहिली बारा ओळी एक प्रश्न उभा करतात — सुकलेली फुले आणि विक्षिप्त गाणी मी टाकून का दिली नाहीत? आणि शेवटच्या दोन ओळी उत्तर देतात: “प्रीती आणिक तूं — शिवाय न सुचे कांहीं मना माझिया !” सुनीताचा नेमका हाच स्वभाव आहे.
मूळ कवितेवर “( शार्दूलविक्रीडित )” अशी नोंद आहे — म्हणजे प्रत्येक ओळ एकोणीस अक्षरांच्या संस्कृत वृत्तात बांधलेली आहे. युरोपियन रचना आणि संस्कृत वृत्त एकत्र आणणे — हेच केशवसुतांचे वेगळेपण.
ही कविता वाचताना काय पाहावे
दोन प्रतिमा, एकच अवस्था. वेचलेली फुले हातातच सुकतात, आणि सुचलेली गाणी बिघडून विक्षिप्त होतात. फूल आणि गाणे — दोन्ही सुंदर गोष्टी, आणि विरहाने दोन्हींचे तेच झाले. कवीची अवस्था थेट न सांगता या दोन प्रतिमांतून समजते.
वाक्य ओळ संपल्यावरही चालूच राहते. “…वेंचिलीं, / कांहीं रम्य फुलें” — वाक्याचा तुकडा पुढच्या ओळीत जातो. त्या काळच्या मराठी कवितेत हे दुर्मीळ होते; ओळ आणि वाक्य एकत्र संपत असत. यामुळे कविता बोलल्यासारखी, अस्वस्थ वाटते — जे विरहाच्या विषयाला नेमके साजेसे आहे.
‘निर्माल्य’ हा शब्द. देवाला वाहिलेली फुले सुकल्यावर त्यांना निर्माल्य म्हणतात — ती टाकून द्यायची असतात, पण अपवित्र मानली जात नाहीत. कवी आपल्या सुकलेल्या फुलांसाठी नेमका हाच शब्द वापरतात: टाकाऊ, पण पवित्र.
टीप: चौथ्या ओळीतील “काभलीं” हा शब्द आजच्या मराठीत वापरात नाही; उपलब्ध पाठभेदांनुसार तो ‘सुचली / जुळली’ या अर्थाने घेतला जातो.
शब्दार्थ
- रानोमाळ
- रानावनांत, इकडे-तिकडे
- तुजविणें
- तुझ्याशिवाय
- वेंचणे
- वेचणे, गोळा करणे
- रम्य
- सुंदर
- झडकरी
- लगेच, झटकन
- निर्माल्य
- देवाला वाहिलेली सुकलेली फुले; इथे — कोमेजलेली फुले
- करीं
- हातात
- विरह
- प्रिय व्यक्तीपासून दूर असणे
- विरहाग्नितप्त
- विरहाच्या अग्नीने पोळलेला
- गडे / गडया
- सख्या, प्रिय व्यक्तीला उद्देशून
- त्यापरी
- त्याचप्रमाणे
- ओसाड
- निर्जन, रिकामे
- भ्रमण
- भटकणे; इथे — मनाची अस्थिरता
- विक्षिप्त
- वेडसर, विचित्र
- कुसुम
- फूल
- दुरी
- दूर
- ठेवियलीं
- ठेवली आहेत
- अद्यापि
- अजूनही
- सुन्दरी
- सुंदर स्त्रीला उद्देशून
- कचर्यावजा
- कचऱ्यासारखे
- निषेधणे
- विरोध करणे, अडवणे
- कथिला
- सांगितला
- हेतू
- उद्देश
- दावीन
- दाखवीन
- तेणें
- त्यामुळे
- व्यक्त
- स्पष्ट करून सांगणे
- सखे
- प्रिय सखी
- दुर्दैवें
- नशिबाच्या फेऱ्यामुळे
- प्रीति
- प्रेम
- शार्दूलविक्रीडित
- एकोणीस अक्षरांचे संस्कृत वृत्त — या कवितेची चाल
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांसाठी
ही कविता सुनीत (sonnet) हा काव्यप्रकार शिकवण्यासाठी उत्तम उदाहरण आहे. वर्गात आधी ओळी मोजायला सांगा — चौदा भरल्या की मुलांना गंमत वाटते. मग विचारा: “शेवटच्या दोन ओळींत काय वेगळे घडते?” निष्कर्ष तिथेच येतो, हे विद्यार्थी स्वतः शोधून काढतात.
दुसरा प्रश्न: “कवीने सुकलेली फुले आणि बिघडलेली गाणी का जपून ठेवली?” — याचे उत्तर कवितेत थेट दिलेले नाही, ते वाचकाने काढायचे आहे. उत्तम चर्चेचा मुद्दा.
शब्दसंग्रहासाठी: निर्माल्य, विरहाग्नितप्त, विक्षिप्त, कुसुम, निषेधणे — हे शब्द वेगळे काढून वाक्यांत वापरायला सांगा.
कवीबद्दल — केशवसुत
कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) हे “केशवसुत” या नावाने ओळखले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंड हे त्यांचे गाव. अवघ्या ३९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेचे रूपच बदलून टाकले — म्हणून त्यांना आधुनिक मराठी काव्याचे जनक मानले जाते.
त्यांच्यापूर्वीची मराठी कविता बहुतांशी संतकाव्य किंवा पंडिती काव्य होती. केशवसुतांनी प्रथमच कवितेत सामाजिक समता, विज्ञाननिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य आणले. “तुतारी”, “नवा शिपाई”, “स्फूर्ति” या त्यांच्या कविता आजही तितक्याच धगधगत्या वाटतात.
अधिक वाचा: मराठी कविता संग्रह · बालकवींचा परिचय
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“प्रीति आणि तूं” ही कविता कोणी लिहिली?
केशवसुत म्हणजेच कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) यांनी.
ही कविता कोणत्या काव्यप्रकारात मोडते?
सुनीत (sonnet) — चौदा ओळींची रचना, जिचा निष्कर्ष शेवटच्या दोन ओळींत येतो. मराठीत हा प्रकार केशवसुतांनीच रुजवला.
“निर्माल्य” म्हणजे काय?
देवाला वाहिलेली आणि नंतर सुकलेली फुले. कवितेत कवीच्या हातातच सुकून गेलेल्या फुलांसाठी हा शब्द आला आहे.
“शार्दूलविक्रीडित” म्हणजे काय?
एकोणीस अक्षरांचे एक संस्कृत वृत्त. या कवितेची प्रत्येक ओळ याच वृत्तात बांधलेली आहे.
कवितेचा शेवटचा संदेश काय आहे?
दुर्दैवाने कितीही दूर जावे लागले, तरी कवीच्या मनात दोनच गोष्टी उरतात — प्रीती आणि ती व्यक्ती. सुकलेली फुले आणि जपलेली गाणी हीच त्याची साक्ष.
WhatsApp
Facebook
Twitter
Leave a Reply