थकलेल्या भटकणाराचें गाणें

( चाल फटक्याची )

किती रहावें तुजविण आतां ! धीर न मजला क्षण धरवे !
गेलें गेलें वय हें वायां ! — मरणहि तें वाटे बरवें !

काय करावें मज न सुचे,
मुळीं न मजला किमपि रुचे,
ह्रदयी सगळें धैर्य खचे;

भणभण वणवण करित अधिक मज आढयींहि जगीं नच फिरवे !
किती रहावें तुजविण आतां ! धीर न मजला क्षण धरवे !

कितिक योजिले यत्न यावया तुजशीं मी उत्सुकतेनें !
व्यर्थ जाहले अवघे ! दुर्धर कसें न व्हावें मग जगणें !

पुष्णांनो ! तर दूर सरा !
कष्टक हो ! मार्गीं पसरा !
प्रकाश नलगे—तिमिर बरा !

सर्व चांगलें व्हावें होतें तुजसाठीं—पण लभ्य नव्हे !
किती रहावें तुजविण आतां ! धीर न मजला श्रण धरवे !

शूळ कपाळीं, कंडन ह्रदयीं, कम्प शरीरीं भरलासे,
सलिल लोचनीं, शीण अवयवीं, हाय ! निराशा मनीं वसे;

तरि, माझी ती भेटेल का ?
पांग मनींचा फिटेल का ?
अलिंगूं ती झटेल का ?

क्षमा करील का मला चुक्यांची ? — पुसतों मी माझे बरचे !
किती रहावें तुजविण आतां ! धीर न मजला क्षण धरवे !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत एक थकलेला प्रवासी (भटकणारा) आपल्या प्रिय व्यक्तीच्या विरहाने अत्यंत व्याकुळ झाला आहे. आयुष्याची अनेक वर्षे केवळ भटकंतीत आणि विरहात गेल्यामुळे आता त्याला जगण्याचा कंटाळा आला आहे. कवीने येथे शारीरिक थकव्यापेक्षा मानसिक थकव्याचे आणि निराशेचे वर्णन अधिक प्रभावीपणे केले आहे. सर्व प्रयत्न व्यर्थ ठरल्यामुळे कवीला आता सौंदर्याऐवजी अंधार आणि सुखाऐवजी मरण जवळचे वाटत आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Stanza-wise Meaning)

१. विरहाची पराकाष्ठा:

“किती रहावें तुजविण आतां ! धीर न मजला क्षण धरवे !”

कवी म्हणतात की, आता तुझ्याशिवाय राहणे अशक्य झाले आहे. एका क्षणाचाही धीर धरता येत नाही. माझे आयुष्य वाया गेले आहे असे वाटते आणि अशा स्थितीत जगण्यापेक्षा मरण आलेले बरे, अशी टोकाची भावना कवी व्यक्त करतात. मनाचे धैर्य पूर्णपणे खचले असून जगात आता अधिक भटकणे शक्य नाही.

२. प्रयत्नांचे अपयश:

“कितिक योजिले यत्न यावया तुजशीं मी उत्सुकतेनें ! व्यर्थ जाहले अवघे !…”

तुझ्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी, तुला भेटण्यासाठी मी अनेक प्रयत्न केले, पण ते सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले. जेव्हा सर्व कष्ट व्यर्थ जातात, तेव्हा जगणे असह्य (दुर्धर) होते. आता कवीला निसर्गातील फुले किंवा प्रकाश नकोसा वाटतोय. ज्या गोष्टी तुझ्यासाठी चांगल्या होणार होत्या, त्या आता मिळणार नाहीत, हे समजल्यावर कवी अंधाराची (तिमिर) मागणी करतात.

३. शारीरिक आणि मानसिक अवस्था:

“शूळ कपाळीं, कंडन ह्रदयीं, कम्प शरीरीं भरलासे…”

कवीने आपल्या वेदनांचे वर्णन केले आहे—कपाळात ठणका आहे, हृदयात वेदना (कंडन) होत आहेत, शरीर थरथरत आहे, डोळ्यांत पाणी आहे आणि पूर्ण शरीराला थकवा (शीण) आला आहे. या सर्वांच्या मुळाशी मनात बसलेली ‘निराशा’ आहे.

४. मनातील साशंकता:

“क्षमा करील का मला चुक्यांची ? — पुसतों मी माझे बरवे !”

इतक्या कष्टानंतर आणि थकल्यानंतरही कवीच्या मनात एकच प्रश्न आहे—ती (प्रिय व्यक्ती) मला भेटेल का? माझ्या मनातील दुःख (पांग) दूर होईल का? ती मला जवळ घेईल का? आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, माझ्याकडून झालेल्या चुकांसाठी ती मला क्षमा करेल का? कवी स्वतःच्या नशिबाला किंवा अंतरात्म्याला हा प्रश्न विचारत आहेत.

---

विशेष शब्दार्थ:

• भटकणारा: प्रवासी / भटकंती करणारा.
• वायां: व्यर्थ.
• भणभण / वणवण: भटकंतीचा त्रास किंवा रिकामेपणा.
• तिमिर: अंधार.
• लभ्य: मिळण्यासारखे.
• शूळ: वेदना / ठणका.
• सलिल: पाणी (अश्रू).
• लोचनीं: डोळ्यांत.
• पांग: इच्छा / मनातील ओढ.

ही कविता केशवसुतांच्या इतर कवितांच्या तुलनेत अधिक ‘वैयक्तिक दुःख’ मांडणारी आहे. विरहाने थकलेला माणूस जेव्हा पूर्णपणे हरतो, तेव्हा त्याची भाषा कशी असते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.