सृष्टि आणि कवि

( शिखरिणी )

वयस्या, गाते ही मदुधनरवें सृष्टि मधुर,
कसा गाऊं तीच्यापुढति वद मी पामर नर ?

तशी ती गातांना श्रुतिसुभग तीं पक्षिकवनें
कशासाठीं गावीं अरस कवनें मीं स्ववदनें ?

मिषानें वृष्टीच्या खळखळ अशी सृष्टि रडतां
कुणाची ढाळाया धजल तसले अश्रु कविता ?

निशीथीं ती तैशी हळु मृदुमरुच्छ्‍वास करितां
कवीची गा कोण्या त्यजिल तसले श्वास दुहिता ?

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवी स्वतःला एक प्रश्न विचारत आहेत. निसर्ग स्वतःच इतका सुंदर गातो, रडतो आणि श्वास घेतो की, त्याच्यासमोर मानवी कवीची कला फिकी पडते. निसर्गाचे गाणे (पक्षांचे आवाज) आणि निसर्गाचे रडणे (पाऊस) इतके प्रभावी आहे की, एका सामान्य माणसाने (कवीने) त्या सौंदर्याची बरोबरी करण्याचा प्रयत्न करणे जणू व्यर्थ आहे. निसर्गाच्या विराट रूपासमोर कवीने आपली विनम्रता येथे व्यक्त केली आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. निसर्गाचे मधुर गायन:

“वयस्या, गाते ही मदुधनरवें सृष्टि मधुर, कसा गाऊं तीच्यापुढति वद मी पामर नर ?”

कवी आपल्या मित्राला (वयस्या) उद्देशून म्हणतात की, ही सृष्टी स्वतःच मधुर आणि कोमल आवाजात गात आहे. या निसर्गाच्या अफाट गाण्यापुढे मी एक सामान्य (पामर) माणूस माझे गाणे किंवा कविता कशी काय सादर करू? निसर्गाच्या संगीतासमोर माझे गाणे तुच्छ आहे.

२. पक्षांचे संगीत विरुद्ध मानवी कविता:

“तशी ती गातांना श्रुतिसुभग तीं पक्षिकवनें, कशासाठीं गावीं अरस कवनें मीं स्ववदनें ?”

जेव्हा सृष्टी गाते, तेव्हा पक्षांचे आवाज हे कानाला अत्यंत सुखद (श्रुतिसुभग) वाटणाऱ्या कवितांसारखे असतात. अशा नैसर्गिक आणि जिवंत कवितांऐवजी मी माझ्या मुखाने माझ्या नीरस (अरस) कविता कशासाठी गाऊ? म्हणजे निसर्गाच्या काव्यापुढे मानवी काव्य रसहीन वाटते.

३. निसर्गाचे रडणे (वृष्टी):

“मिषानें वृष्टीच्या खळखळ अशी सृष्टि रडतां, कुणाची ढाळाया धजल तसले अश्रु कविता ?”

जेव्हा पाऊस पडतो, तेव्हा जणू ही सृष्टी पावसाच्या रूपाने खळखळून रडत असते. कवी विचारतात की, निसर्ग पावसाच्या रूपाने जे जिवंत अश्रू ढाळतो, तसे प्रभावी अश्रू कोणत्या कवीच्या कवितेत असू शकतील? निसर्गाच्या दुःखाची किंवा भावनांची खोली मानवी शब्दांना पकडता येणे कठीण आहे.

४. निसर्गाचा श्वास:

“निशीथीं ती तैशी हळु मृदुमरुच्छ्‍वास करितां, कवीची गा कोण्या त्यजिल तसले श्वास दुहिता ?”

रात्रीच्या वेळी (निशीथी) जेव्हा मंद वारा वाहतो, तेव्हा तो जणू या निसर्गाचा कोमल श्वास (मृदुमरुच्छ्‍वास) असतो. कवी म्हणतात की, वाऱ्याच्या त्या मंद लहरींसारखे श्वास कोणत्या कवीची कन्या (म्हणजेच त्याची कविता किंवा कल्पना) सोडू शकेल? निसर्गाचा श्वास हा शब्दांच्या श्वासापेक्षा कितीतरी अधिक खोल आणि जिवंत आहे.

---

विशेष शब्दार्थ:

• वयस्या: मित्रा.
• मदुधनरवें: कोमल आणि गंभीर आवाजात.
• पामर: सामान्य / क्षुद्र.
• श्रुतिसुभग: कानाला गोड लागणारे.
• कवनें: कविता / गाणी.
• मिषानें: निमित्ताने.
• वृष्टी: पाऊस.
• निशीथीं: मध्यरात्री.
• मृदुमरुच्छ्‍वास: वाऱ्याचा मंद श्वास (मरुत = वारा).
• दुहिता: मुलगी (येथे कवीच्या कल्पनेला किंवा कवितेला ‘मुलगी’ म्हटले आहे).