प्रियेचें ध्यान

” उद्यां प्रातःकालीं इथूनि मजला जाण निघणें
पुण्याला जाण्याला, स्वजन सगळा सोडुनि गडे;

उद्यां एव्हां माझ्याविण वद कसें होइल तुला ?–
दुणे तूझेवीणें श्रम सखि ! पथीं होतिल मला ! ”

असें मोठया कष्टें तुजजवळिं मी पत्नि ! वदतां,
गळां तूझे माझे, मम तव, सखे हस्त असतां,

विशालाक्षीं तूझे जल भरुनियां मी न दिसुनी,
वियोगाला भावी, समजलिस तूं भूत चुकुनी !

निशीथीं या आतां असशिल मला ध्याउनि जसें
मदाभासा स्वांगीं विरहविकलीं वेष्टित, तसें —

मला शोकानें तूं समजुनि मदाभास दिधलें ,
स्मरूनी तें आलिंगन, ह्रदय हें फारचि उले !

गमे तूंतें ध्याया मज न दुसरी आकृति बरी,
रतीचे वेळींच्या शिरति ह्रदयीं अन्यहि जरी;

म्हणूनीयां वाटे मज अनुभवें याच सखये —
सुखाहूनी दुःखा स्मरति बहुचा बद्ध हृदयें !

अहा ! अंकीं माझे तुज बघतसें मी बसलिस,
शिरा स्कंधीं माझे लववुनि गडे तूं पडलिस,

वियोगाचे तकें रडत असतां, अश्रु सुदती !
तुझे, माझ्या वक्षीं टपटप बधें मी उतरती !

टिपापा मी त्यांतें, पदर सरसावीं, परि गडे,
भिजीनी तो तूझें गयन सुकणें, हें नच घडे ;–

असें कां व्हावें हें न कळुनि रडें मी खळखळां,
पुसाया तें लागे अहह ! नयनां तोच मजला !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

कवितेचा सारांश (Summary)

या कवितेत कवीने आपल्या पत्नीपासून दूर जाण्याच्या प्रसंगाचे आणि त्यानंतरच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन केले आहे. कवीला कामानिमित्त पुण्याला जायचे आहे. हा विरह सहन न झाल्याने पत्नीच्या डोळ्यांत पाणी येते. कवीला तिच्या त्या वेळच्या अवस्थेची आणि दिलेल्या आलिंगनाची आठवण होऊन हृदय भरून येते. कवी स्पष्ट करतात की, माणसाचे मन सुखाच्या क्षणांपेक्षा दुःखाच्या किंवा विरहाच्या क्षणांना अधिक तीव्रतेने आठवते. शेवटी, ते एका स्वप्नवत आभासात आपल्या पत्नीला सावरण्याचा प्रयत्न करत आहेत, असा या कवितेचा थोडक्यात आशय आहे.

---

कवितेचा सविस्तर अर्थ (Line-by-Line Meaning)

१. विरहाची घोषणा:

“उद्यां प्रातःकालीं इथूनि मजला जाण निघणें…”

कवी आपल्या पत्नीला (सखेला) सांगत आहेत की, उद्या सकाळी मला आपल्या माणसांना सोडून पुण्याला निघावे लागणार आहे. उद्या या वेळी मी तुझ्यासोबत नसेन, तेव्हा तुझी अवस्था काय होईल? आणि तुझ्याशिवाय प्रवासात माझे श्रमही दुप्पट होतील (तुझी आठवण मला व्याकुळ करेल).

२. पत्नीची व्याकुळता:

“विशालाक्षीं तूझे जल भरुनियां मी न दिसुनी…”

जेव्हा कवी जाण्याची गोष्ट सांगतात, तेव्हा त्यांच्या पत्नीचे मोठे डोळे अश्रूंनी भरून येतात. त्या अश्रूंमुळे तिला समोर उभे असलेले पती (कवी) स्पष्ट दिसेनासे होतात. भविष्यात होणारा विरह तिला वर्तमानातच भासू लागतो आणि ती दुःखाने व्याकुळ होते.

३. आलिंगन आणि स्मृती:

“मला शोकानें तूं समजुनि मदाभास दिधलें…”

विरहाच्या कल्पनेने व्याकुळ होऊन तिने कवीला जे घट्ट आलिंगन दिले, त्याची आठवण कवीला अजूनही सतावत आहे. ते आलिंगन आठवून कवीचे हृदय ‘उलते’ (कासावीस होते). पत्नीच्या मनात कवीची जी मूर्ती साठवलेली आहे, ती विरहाने अधिक गडद झाली आहे.

४. सुखापेक्षा दुःखाचे स्मरण:

“सुखाहूनी दुःखा स्मरति बहुचा बद्ध हृदयें !”

येथे कवी एक मानवी स्वभाव सांगतात. ते म्हणतात की, प्रेमातील सुखाच्या क्षणांपेक्षा विरहाचे किंवा दुःखाचे क्षण मनावर खोलवर कोरले जातात. म्हणूनच माणसाचे हृदय दुःखाच्या स्मृतींना जास्त घट्ट धरून ठेवते.

५. भास आणि वास्तव:

“अहा ! अंकीं माझे तुज बघतसें मी बसलिस…”

कवीला असा भास होतो की, त्यांची पत्नी त्यांच्या मांडीवर डोके टेकवून रडत आहे आणि तिचे अश्रू त्यांच्या छातीवर पडत आहेत. कवी ते अश्रू पुसण्याचा प्रयत्न करतात, पण ते वास्तव नसल्यामुळे तिचे रडणे थांबत नाही. शेवटी, हे सर्व आठवून कवी स्वतःच ढसाढसा रडू लागतात आणि त्यांना स्वतःचेच डोळे पुसावे लागतात.

---

विशेष शब्दार्थ:

• द्विगुण (दुणे): दुप्पट.
• विशालाक्षी: जिचे डोळे मोठे आहेत अशी (पत्नी).
• निशीथीं: रात्रीच्या वेळी.
• उलणे: व्याकुळ होणे / फाटणे.
• अंकी: मांडीवर.
• स्कंधी: खांद्यावर.