हरपलें श्रेय

त्रिखंड हिंडुनि धुंडितसें,
“ परि हरपलें तें गवसे ! ॥ध्रु०॥

हेत्यें अजाण माहेरीं
तों खेळ खेळल्यें परोपरी
लटूपटीच्या घरदारीं
लटकीच जाहल्यें संसारी;
तेव्हांचें सुख तें आतां
खर्‍या घरींहि न ये हाता !

चुकचुकल्यापरि
वाटे अन्तरि,
होउनि बावरि

निज श्रेय मी पाहतसें,
न परि हरपलें तें गवसे !
प्राप्त जाहले तें तुजला
तूं मागितलें जें देवाला,

ज्याचें मोल तुवां दिधलें
तेंच तुझ्या पदरी पडलें —
या वचनें चुकला सौदा
उमगुनि ह्र्दया दे खेदा !

दिलें हिरण्मय,
हातीं मृण्मय;
हा हतविनिमय

परत मला मम मिळे कसें ?
न परि हरपलें तें गवसे !
किरण झरोक्यांतुनी पडे,
अणूंसवें त्यांतून उडे

परोक्षविषयीं मन माझें
विसरुनियां अवघीं काजें;
हयगय त्यांची मज जाची
परि न मला पर्वा त्याची !
वेडी होउन बसल्यें अनुदिन
एकच घेउन —

मज माझें लाभेल कसें ?
न परि हरपलें तें गवसे !
जेथें ओढे वनराजी
वृत्ति रमे तेथें माझी;

कारण कांहीं साक्ष तिथें
मम त्या श्रेयाची पटते;
म्हणुनी विजनीं मी जात्यें,
स्वच्छन्दें त्या आळवित्यें.

स्वभाव दावुनि
परि तें झटदिनिं
जाई लोपुनि !

मग मी हांका मारितसे !
न परि हरपलें तें गवसे !
भीडभाड माझी फिटली,
जग म्हणतें कीं, ’ ही उठली !’
जनमर्यादा धरुनि कसें
अमर्याद तें मज गवसे ?
एक शब्द बोलेन जरी
सकलीं कुष्ठित करिन तरी !

अशी आगळी
परी बावळी
आहे दुबळी ;

कांकीं त्याविण सुचत नसे !
न परि हरपलें तें गवसे !
स्वपतिचितेवरि उडी सती
संसृतिविमुखीं घेई ती;
दीपशिखेवरि पतंग तो

प्रेमें प्राणाहुति देतो;
मी न करिन का तेंवि तधीं
माझें मज लाभेल जधीं !

मजपासोनी

हाय ! हिरोनी
नेलें कोणीं !—

म्हणुनि जीव पाखडीतसे
न परि हरपलें तें गवसे !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

केशवसुतांची ‘हरपलें श्रेय’ ही कविता एक अत्यंत भावपूर्ण आणि आध्यात्मिक रूपक असलेली कविता आहे. यात कवीने एका स्त्रीच्या माध्यमातून मानवी मनाची ती अवस्था मांडली आहे, जिथे माणसाला वाटते की त्याचे काहीतरी मौल्यवान (आत्मिक सुख किंवा ईश्वरी अंश) हरवले आहे आणि ते शोधण्यासाठी तो व्याकुळ झाला आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. हरवलेले बालपण आणि सुख (कडवे १)

कवी म्हणतात की, मी तिन्ही खंड फिरून शोधले, पण माझे जे ‘श्रेय’ (खरे सुख/पुण्य) हरवले आहे, ते मला सापडत नाही. लहानपणी माहेरी असताना मी लुटूपुटीचा संसार मांडून खेळायचे, तेव्हा जे निखळ सुख मिळायचे, ते आता या खऱ्या संसारात आणि मोठ्या घरीही मिळत नाही. ते बालपणातील निरागस सुख हरवले आहे.

२. चुकीचा व्यवहार (कडवे २)

माणसाने देवाकडे जे मागितले, त्याचे मोल देऊन जे मिळवले, तेच त्याच्या पदरात पडले. पण आता जाणीव होत आहे की हा ‘सौदा’ (व्यवहार) चुकला आहे. मी मौल्यवान (हिरण्मय – सोन्यासारखे) काहीतरी दिले आणि बदल्यात माझ्या हाती माती (मृण्मय – नश्वर गोष्टी) आली. हा विनिमय (Exchange) चुकीचा झाला आहे, आणि आता ते मूळ सुख परत कसे मिळणार?

३. ध्यास आणि वेडेपण (कडवे ३)

झरोक्यातून येणाऱ्या उन्हाच्या किरणांत उडणारे धुळीचे कण पाहूनही माझे मन त्या अनामिक सत्याकडे (परोक्ष विषयाकडे) धावते. जगाची सर्व कामे विसरून मी त्या एका गोष्टीच्या शोधात वेडी होऊन बसले आहे. मला माझं ‘स्वत्व’ किंवा हरवलेलं श्रेय परत मिळेल का?

४. निसर्गातील शोध (कडवे ४)

जिथे गर्द झाडी आणि वने आहेत, तिथे माझे मन रमतं. कारण तिथेच कुठेतरी माझ्या त्या हरवलेल्या सुखाची साक्ष (खूण) पटते. मी एकांतात (विजनी) जाऊन त्याला आळवते, साद घालते, पण ते सुख क्षणभर दर्शन देऊन लगेच लोप पावते.

५. जगाची पर्वा नाही (कडवे ५)

या शोधात मी आता जगाची भीती किंवा भीडभाड सोडून दिली आहे. लोक म्हणतात की ही ‘वेडी’ झाली आहे. पण मर्यादित जगात राहून त्या ‘अमर्याद’ (अनंत) सत्याचा शोध कसा लागणार? मी जरी दुबळी वाटत असले, तरी त्या एका गोष्टीशिवाय मला दुसरे काही सुचत नाही.

६. बलिदानाची तयारी (कडवे ६)

ज्याप्रमाणे सती आपल्या पतीच्या चितेवर उडी घेते किंवा पतंग दिव्याच्या ज्योतीवर स्वतःचे प्राण अर्पण करतो, तशीच ओढ मला माझ्या त्या हरवलेल्या श्रेयाबद्दल आहे. जर मला माझे ते ‘स्वत्व’ लाभणार असेल, तर मीही स्वतःचे सर्वस्व अर्पण करायला तयार आहे. पण कोणीतरी ते माझ्याकडून हिरावून नेले आहे, म्हणूनच माझा जीव व्याकुळ झाला आहे.

---

सारांश (Summary):

‘हरपलें श्रेय’ म्हणजे माणसाचे हरवलेले ‘आत्मिक समाधान’ किंवा ‘निरागसता’. संसारात पडल्यावर माणूस भौतिक गोष्टी मिळवतो, पण मनाची शांतता हरवून बसतो. कवीने एका विरहिणीच्या किंवा साधकाच्या भूमिकेतून हे दुःख मांडले आहे. निसर्ग आणि एकांत यात त्या सुखाचा शोध घेणारी ही कविता मानवी मनाच्या अस्वस्थतेचे उत्तम दर्शन घडवते.

महत्त्वाचे शब्दार्थ:

• श्रेय: कल्याण, पुण्य किंवा आत्मिक सुख.
• गवसे: सापडणे.
• हिरण्मय: सोन्याचे (मौल्यवान).
• मृण्मय: मातीचे (नश्वर/स्वस्त).
• हयगय: दुर्लक्ष.
• विजनी: एकांतात.
• पाखडीतसे: प्रयत्न करणे किंवा व्याकुळ होणे.