नवा शिपाई

नव्या मनूंतिल नव्या दमाचा शूर शिपाई आहें,
कोण मला वठणीला आणूं शकतो तें मी पाहें !
ब्राह्मण नाहीं, हिंदुहि नाहीं, न मी एक पंथाचा,
तेचि पतित लीं ज आंखडिती प्रदेश साकल्याचा !

खादाड असे माझी भूक,
चतकोरानें मला न सूख;
कूपांतिल मी नच मंडूक;

मळयास माझ्या कुंपण पडणें अगदीं न मला साहे !
कोण मला वठणीला आणूं शकतो तें मी पाहें !

जिकडे जावें तिकडे माझीं भांवडें आहेत,
सर्वत्र खुणा माझ्या घरच्या मजला दिसताहेत;
कोठेंही जा—पायांखालीं तृणावृता भू दिसते;
कोठेंही जा—डोईवरतें दिसतें नीलांबर तें !

सांवलींत गोजिरीं मुलें,
उन्हांत दिसतो गोड फुलें,
बघतां मन हर्षून डुलें;

तीं माझीं, मी त्यांचा,—एकच ओघ अम्हांतुनि वाहे !
नव्या मनूंतिल नव्या दमाचा शूर शिपाई आहें !

पूजितसें मी कवणाला ?— तर मी पूजीं अपुल्याला,
आपल्यामधें विश्व पाहुनी पूजीं मी विश्वाला;
‘ मी ’ हा शब्दच मजला नलगे; संपुष्टीं हे लोक
आणुनि तो, निजशिरीं ओढिती अनर्थ भलते देख !

लहान—मोठें मज न कळे,
साधु—अधम हें द्वयहि गळे,
दूर—जवळ हा भाव पळे;

सर्वच मोठे—साधु—जवळ, त्या सकलीं मी भरुनी राहें !
कोण मला वठणीला आणूं शकतों तें मी पाहें !

हलवा करितां तिळावर जसे कण चढती पाकाचे,
अहंस्फूर्तिच्या केन्द्राभंवतें वेष्टन तेंवि जडाचें;
आंत समचि निर्गुण तिलक, वरी सदृश सगुण तो पाक,
परि अन्यां बोंचाया घरितो कांटे कीं प्रत्येंक !

अशी स्थिती ही असे जनीं !
कलह कसा जाइल मिटुनी ?
चिंता वागे हीच मनीं.

शान्तीचें साम्राज्य स्थापूं बघत काळ जो आहे,
प्रेषित त्याचा नव्या दमाचा शूर शिपाई आहे !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

केशवसुतांची ‘नवा शिपाई’ ही कविता आधुनिक मराठी कवितेतील एक मैलाचा दगड आहे. या कवितेतून कवीने जाती-पाती, धर्म आणि संकुचित विचारांच्या भिंती तोडून टाकणाऱ्या एका ‘जागतिक मानवाचा’ (Universal Human) विचार मांडला आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. बंधने झुगारणारा शिपाई (कडवे १)

कवी म्हणतात, “मी नव्या युगाचा (नव्या मनूंतिल), नव्या उत्साहाचा एक शूर शिपाई आहे. मला कोणीही जुनाट विचारांच्या वठणीला (ताब्यात) आणू शकत नाही. मी स्वतःला ब्राह्मण, हिंदू किंवा कोणत्याही एका विशिष्ट पंथाचा मानत नाही. जे लोक मानवी विचारांच्या कक्षा मर्यादित ठेवतात, तेच खरे अधोगतीला लागलेले (पतित) आहेत.”

२. अथांग भूक आणि विस्तार (कडवे २)

“माझी विचारांची आणि प्रगतीची भूक खूप मोठी आहे. छोट्याशा सुखाने (चतकोरानें) माझे समाधान होणार नाही. मी ‘विहिरीतील बेडूक’ (कूपमंडूक) नाही, ज्याला वाटते की त्याचे जग तेवढेच आहे. माझ्या विचारांच्या मळ्याला कुंपण घातलेले मला अजिबात सहन होत नाही.”

३. विश्वबंधुत्व (कडवे ३-४)

“मी जगात कुठेही गेलो तरी मला सर्व माणसे आपली भावंडे वाटतात. सगळीकडे मला माझ्या घरच्यासारख्याच खुणा दिसतात. कुठेही गेले तरी पायांखाली तीच हिरवी जमीन आणि डोक्यावर तेच निळे आकाश (नीलांबर) दिसते. सावलीत खेळणारी मुले आणि उन्हात डोलणारी फुले पाहून माझे मन आनंदाने डुलते. ती सर्व माझी आहेत आणि मी त्यांचा आहे; आम्हा सर्वांतून एकच मानवतेचा ओघ वाहतो.”

४. स्वत:मधील विश्वाची पूजा (कडवे ५-६)

“मी कोणाची पूजा करतो? तर मी स्वतःमधील आत्मत्वाची पूजा करतो आणि त्या आत्म्यामध्ये संपूर्ण विश्व पाहून मी विश्वाची पूजा करतो. ‘मी’ हा अहंकार मला नको आहे, कारण याच अहंकारामुळे जगात अनर्थ ओढवतात. माझ्यासाठी आता कोणी लहान-मोठा, साधू-दुष्ट किंवा दूरचा-जवळचा राहिलेला नाही. मी सर्वांमध्ये सामावलेला आहे.”

५. तिलगुलाचे उदाहरण आणि कळकळ (कडवे ७-८)

कवी एक सुंदर उदाहरण देतात—जसा तिळगूळ असतो. आतमध्ये एकच ‘निर्गुण’ तीळ असतो, पण त्यावर साखरेचा पाक चढवून त्याला वेगवेगळे काटेरी आकार दिले जातात. तसेच माणसाचे आहे; आतून सर्व समान आहेत, पण बाहेरून अहंकाराची आणि भेदांची आवरणे चढवून लोक एकमेकांना बोचणारे काटे (कलह) निर्माण करतात.

६. शांतीचा प्रेषित (कडवे ९)

जगातील हा संघर्ष कसा मिटेल, हीच चिंता कवीच्या मनी आहे. काळ आता ‘शांतीचे साम्राज्य’ स्थापन करू पाहत आहे आणि कवी स्वतःला त्या शांतीच्या ईश्वराचा ‘प्रेषित’ (Messenger) आणि नव्या दमाचा शिपाई मानतात.

---

सारांश (Summary):

‘नवा शिपाई’ ही कविता मानवतावादाचा जयघोष करते. जाती-धर्माच्या पलीकडे जाऊन संपूर्ण जगाला आपले कुटुंब मानणारा आणि शांतीचा संदेश देणारा हा शिपाई जुन्या, जाचक रूढींना आव्हान देतो. माणसाने अहंकाराचे ‘काटे’ काढून टाकून प्रेमाने एकत्र राहावे, हा या कवितेचा मुख्य संदेश आहे.

विशेष शब्दार्थ:

• नवा मनु: नवीन युग.
• पतित: नीच किंवा अधोगतीला लागलेला.
• कूपमंडूक: संकुचित वृत्तीचा (विहिरीतील बेडूक).
• नीलांबर: निळे आकाश.
• अहंस्फूर्ति: अहंकाराची भावना.
• प्रेषित: देवाचा संदेश वाहून नेणारा.