संध्यारजनी

अस्तगिरीच्या अभिनव कुंजीं निजला निजनाथ,
बघतां बघतां त्यास रंगलें वारुणिचें चित्त,
हळुंच पाहते, मधुर हांसते, जाते लाजून,
म्हणे मनाशीं, ‘जीव टाकुं का हा ओवाळून !’

प्रेमनिर्भरा बघुन सखीला भास्कर मायावी
जातां जातां साखरचुंबा एक तिचा घेई !
लाजलाजुनी जीव सतीचा मग अर्धा झाला,
त्यांतच आल्या रोषाच्याही लहरी गालाला !

गेला, झाला द्दष्टिआडही सूर्य, तरी अजुनी
पहा चकते प्रेमपताका पश्चिमदिग्वदनीं,
थक्क होऊनी दिशा म्हणाल्या ‘काय मोहिनी ही !
प्रेमसमाधी अजुनि खुळीची या उतरत नाहीं !’

‘किती पश्चिमे ! आतां त्याचें चिंतन करशील ?
द्दष्टि लावुनी अशीच बसशिल सांग किती वेळ ?
खिन्नपणा हा पुरे, पुरे अश्रुंची माळ !
उद्यां बरं का तो राणीला अपुल्या भेटेल.

संध्येच्या खिडकींत येऊनी ही हंसरी तारा,
हळुंच पाहते. सुणावितेही ‘या – या’ कोणाला ?
पलिकडचा तो तेजोमन नव पडदा सारून
बघते, हंसते, क्षणांत लपते, ही दूसरी कोण ?

लाजत लाजत असाच येइल सारा स्वलोंक,
मुग्ध बालिका जमतिल गगनीं आतां नवलाख.
प्रथम तारके ! पहा सखी तब एक पुढें आली
ही दुसरी, ही तिसरी – आतां कितितरी भंवतालीं !

आली होती भरती आतां अस्तसमुद्राला,
त्या लाटांतुन काय सांडल्या या मौक्तिक्रमाला !
कल्पतरूचीं फुलें उडालीं कीं वार्‍यावरती ?
आकाशींच्या गंगेला कीं बुदबुद हे येती ?

नवटिकल्यांची चंद्रकळा कीं गगनश्री नेसे ?
स्वर्गींचें भांडार उघडलें कीं रात्रीसरसें ?
विश्वशिरावर ठोप चढविला हिर्‍यामाणकांचा !
मंगल, मंगल, जिकडे तिकडे जय मांगल्याचा !

रजनीदेवी ! वैभवशाली तूं अमुची राणी,
हीं नक्षत्रें, तारा सार्‍या, लीन तुझ्या चरणीं.
ज्याच्या त्याच्या तारा वांटुन दे ग्रहगोलांना,
गगनमंडलीं फेर धरुं दे प्रेमाचा त्यांना

दिशादिशांला तुझीं गाउनी प्रेमाचीं गाणीं
रजनीदेवी ! विश्व टाक हें प्रेमें भारोनी !
काळ्या काळ्या या पडणार्‍या अंधारासंगें
ब्रम्हांडाचें हृदय नाचवी प्रेमाच्या रंगें !

काळ्या अंधारांत खेळतें विश्व लपंडाव,
तार्‍यांवरती बसून बघती तें कौतुक देव.
दहा दिशांनीं पांघरूनि या काळ्या बुरख्याला
काळा बागुल काळोखाचा एक उभा केला.

मंद मंद तेजांत शोधिते गगनश्री त्यांना,
पाजळूनि हे नक्षत्रांचे रत्नमणी नाना.
खेळ चालला एकसारखा हा खालींवरतीं,
पूर्व दिशाहि तोंच हांसली, सांपडली हातीं

उदयगिरीवर नवतेजाची शांत पताका ही !
कीं गंगेच्या शुभ्र जलाचा झोत वरी येई.
हे मेघांचे धुऊन पडदे स्वच्छ कुणीं केले ?
मंगल मंगल तेज चहुंकडे कुठुनि बरें आलें ?

अर्ध्या मिटल्या अर्ध्या उघडया असल्या नयनांनीं
कुणास बघती दिशा कळेना मंदस्मित करुनी ?
पहा उदेला दिव्य गोल हा – छे ! भलतं कांहीं !
हा तारांचा सखा तयांना भेटाया येई.

तुमची राणी बसे सारखी तुम्हां न्याहाळीत,
गगनाच्या चौकांत चला हो, या रजनीनाथ !
धवल चंद्रिके ! दे आलिंगन दिव्य यामिनीला,
बहिणी – बहिणी तुम्ही सुखानें चंद्राशीं खेळा !

कां तारांनो ! तुम्ही लाजतां ? हा मंगला काल !
निर्मत्सर व्हा, प्रेमसंगमीं पोहा चिरकाल.
ब्रम्हांडाचा गोल धरी या प्रेमाचा फेर
फुलें शांतिचीं पहा उधळलीं जगतीं चौफेर !

निज निज आतां म्हणे जगाला वत्सलता माता,
रजनीदेवी गात बैसली अंगाईगीतां,
गगनाच्या या शेजेवरतीं निजवा तारांना,
चंद्रा ! दे ओढणी तुझ्या नव तेजाची त्यांना

हंसतां हंसतां झोंप लागली दहा दिशांनाहि,
ब्रम्हांडाचा गोल डोलतो, पण जागा नाहीं !
या प्रेमाला गातां कविचेंही चित्त
प्रेमाच्या निद्रेंत रंगलें पाठ गात गात.

---

कवी – त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

बालकवींची ‘संध्यारजनी’ ही कविता म्हणजे निसर्गातील संध्याकाळ, रात्र आणि चंद्रोदय यांमधील बदलांचे एक अतिशय सुंदर आणि जिवंत वर्णन आहे. कवीने येथे निसर्गाला मानवी रूप देऊन एक कौटुंबिक आणि प्रेमाचे चित्र उभे केले आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. सूर्यास्त आणि संध्येची ओढ (कडवे १ ते ४)

दिवस संपताना सूर्य (निजनाथ) मावळतीकडे (अस्तगिरी) निघाला आहे. त्याला पाहून संध्याकाळचे (वारुणीचे) मन रंगलं आहे. ती त्याच्याकडे लाजून बघतेय. जाता जाता सूर्य तिला एक प्रेमाचा ‘साखरचुंबा’ घेतो, ज्यामुळे ती अधिकच लाजून लाल होते. सूर्य दृष्टीआड झाला तरी पश्चिमेकडे अजूनही त्याच्या प्रेमाची लाली (पताका) दिसत आहे. कवी तिला विचारतात, “किती वेळ त्याची वाट बघशील? आता रडणं पुरे कर, उद्या तो पुन्हा भेटेलच.”

२. ताऱ्यांचे आगमन (कडवे ५ ते ८)

आता आकाशाच्या खिडकीत पहिली ‘हंसरी तारा’ (शुक्र) दिसू लागली आहे. ती जणू कोणाला तरी “या-या” म्हणून बोलावतेय. हळूहळू आकाशात लाखो ताऱ्यांच्या मुग्ध बालिका जमू लागतात. कवी विचारतात की, हे आकाशात काय सांडले आहे? समुद्राच्या लाटांतून बाहेर आलेली मोती आहेत, की कल्पतरूची फुले आहेत, की आकाशीच्या गंगेचे बुडबुडे आहेत? हे जणू हिऱ्यामाणकांचे मंगल साम्राज्यच अवतरले आहे.

३. रजनीदेवीचे (रात्रीचे) वैभव (कडवे ९ ते १२)

रात्र (रजनी) ही आता या जगाची राणी आहे. हे सर्व तारे आणि नक्षत्रं तिच्या चरणी लीन आहेत. कवी रात्रीला विनंती करतात की, “या अंधारासोबत तू संपूर्ण विश्वाचे हृदय प्रेमाच्या रंगात नाचवून टाक.” रात्रीच्या या काळ्या बुरख्यात (अंधारात) जणू विश्व लपंडाव खेळत आहे आणि देव ताऱ्यांवर बसून हे कौतुक पाहत आहेत.

४. चंद्रोदय आणि प्रकाश (कडवे १३ ते १५)

अंधारात नक्षत्रांचे दिवे पाजळून कुणीतरी काहीतरी शोधत आहे, आणि अचानक पूर्व दिशा हसते. तिथे चंद्राचा (रजनीनाथ) उदय होतो. कवी विचारतात, हा शुभ्र प्रकाश कुठून आला? हा ताऱ्यांचा सखा त्यांना भेटायला आला आहे. रात्र आणि चांदणे (यामिनी आणि चंद्रिका) या जणू बहिणी आहेत, ज्या आता चंद्रासोबत आनंदाने खेळणार आहेत.

५. प्रेमाचा फेर आणि शांतता (कडवे १६ ते १८)

कवी ताऱ्यांनी सांगतात की आता लाजू नका, हा आनंदाचा काळ आहे. एकमेकांवर प्रेम करा. संपूर्ण ब्रह्मांड आता प्रेमाचा फेर धरत आहे आणि जगात शांतीची फुले उधळली जात आहेत.

६. अंगाई आणि निद्रा (कडवे १९ ते २०)

शेवटी, वात्सल्यमयी माता (रात्र) संपूर्ण जगाला अंगाई गाऊन झोपवते. ती ताऱ्यांच्या शेजेवर चंद्राची तेजस्वी ओढणी पांघरते. हळूहळू दहाही दिशांना झोप लागते आणि संपूर्ण ब्रह्मांड शांत होते. हे प्रेमाचे गाणे गाता गाता स्वतः कवीचे मनही या निद्रेत आणि प्रेमात हरवून जाते.

---

थोडक्यात सारांश:

ही कविता निसर्गातील एका चक्राचा प्रवास आहे—सूर्यास्त, अंधाराचे आगमन, ताऱ्यांची झगमगाट, चंद्रोदय आणि शेवटी संपूर्ण सृष्टीचे शांत झोपी जाणे. बालकवींनी याला ‘प्रेमाचा खेळ’ म्हटले आहे.