कोणाचे सोने?

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक गुंतागुंतीचे प्रकरण आले. दरबारात तीन माणसे आली होती — तिघेही एकाच वेळी ओरडत, भांडत आत आले. तिघांचेही चेहरे रागाने लाल झाले होते. प्रत्येकजण म्हणत होता — “सोने माझे आहे! माझे आहे! फक्त माझेच आहे!”

बादशहाने शांत व्हायला सांगितले आणि एकेकाची बाजू ऐकायला सुरुवात केली.

पहिला माणूस होता — रामसिंग, एक श्रीमंत सावकार. तो म्हणाला — “जहाँपनाह, हे सोने माझे आहे! मी वर्षानुवर्षे मेहनत करून हे सोने जमवले. माझ्या जमिनीत एक जुनी विहीर आहे — त्या विहिरीच्या तळाशी मी हे सोने लपवून ठेवले होते. आज सकाळी मी विहिरीत उतरलो तर सोने गायब होते — आणि हे दोघे त्या सोन्यासह पळताना मला सापडले!”

दुसरा माणूस होता — किशनदास, एक गवंडी. तो म्हणाला — “जहाँपनाह, खोटे बोलतोय हा! ते सोने माझे आहे! मी त्या विहिरीची दुरुस्ती केली होती — विहिरीच्या आतल्या भिंतीत एक दगड सैल होता. त्या दगडाआड मला हे सोने सापडले! जे सापडते ते त्याचे — हा नियम आहे!”

तिसरा माणूस होता — भवानीप्रसाद, एक शेतकरी. तो म्हणाला — “जहाँपनाह, हे दोघेही खोटे बोलत आहेत! ती विहीर माझ्या शेताच्या कडेला आहे — माझ्या पूर्वजांनी ती विहीर खोदली होती. विहीर माझी — म्हणजे विहिरीतील सोनेही माझेच!”

तिघांचीही बाजू ऐकून बादशहा विचारात पडले. तिन्ही बाजू काही प्रमाणात योग्य वाटत होत्या — पण सोने एकाच माणसाला द्यायचे होते. हे प्रकरण खरोखरच गुंतागुंतीचे होते. दरबारातील मंत्री आपापसात कुजबुजू लागले — काही रामसिंगच्या बाजूने होते, काही किशनदासच्या, काही भवानीप्रसादच्या. पण कोणाकडेच ठोस उत्तर नव्हते.

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले. बिरबल शांतपणे तिघांकडे पाहत होता. त्याच्या डोळ्यात एक वेगळीच चमक होती — जणू त्याला काहीतरी आधीच कळले होते. तो उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मला या तिघांना काही प्रश्न विचारायचे आहेत — एकट्याने, वेगळ्या खोलीत!”

बादशहाने परवानगी दिली. बिरबलाने आधी रामसिंगला एकट्याने बोलावले. बिरबलाने शांतपणे विचारले —

“रामसिंगजी, हे सोने तुमचे आहे असे तुम्ही म्हणता — किती सोने होते? कोणत्या आकाराचे होते? कसे लपवले होते?”

रामसिंगने लगेच सांगितले — “एकूण पन्नास सोन्याच्या विटा होत्या. प्रत्येक वीट हाताच्या तळव्याएवढी होती. मी त्या एका लाल कापडात गुंडाळून विहिरीच्या तळाशी मातीत पुरल्या होत्या!”

मग बिरबलाने किशनदासला एकट्याने बोलावले आणि तोच प्रश्न विचारला —

किशनदास म्हणाला — “सोन्याचे दागिने होते — कानातले, गळ्यातले, बांगड्या! एका निळ्या पिशवीत होते. भिंतीतल्या दगडाआड लपवलेले होते!”

शेवटी भवानीप्रसादला बोलावले — त्याने सांगितले — “मला माहीत नाही किती होते — मी फक्त एकदा पाहिले. पण ते एका गोणपाटाच्या पिशवीत होते!”

बिरबल परत दरबारात आला. त्याच्या चेहऱ्यावर एक निश्चयाचे भाव होते. त्याने बादशहाला सांगितले —

“जहाँपनाह, आता सोने इथे मागवा आणि तिघांनाही एकत्र बोलवा!”

सोने दरबारात आणले गेले. बिरबलाने सोन्याकडे नीट पाहिले आणि तिघांकडे वळून म्हणाला —

“रामसिंगजी, तुम्ही म्हणालात सोन्याच्या पन्नास विटा होत्या — लाल कापडात गुंडाळलेल्या. पण हे सोने म्हणजे दागिने आहेत — विटा नाहीत! किशनदासजी, तुम्ही म्हणालात निळ्या पिशवीत होते — पण हे सोने गोणपाटात आहे! आणि भवानीप्रसादजी, तुम्हाला माहीतच नव्हते किती सोने आहे — मग ते तुमचे कसे?”

दरबारात एकच शांतता पसरली. तिघेही एकमेकांकडे पाहू लागले.

बिरबल पुढे म्हणाला —

“जहाँपनाह, या तिघांपैकी कोणीच खरे सांगत नाही! जर सोने खरोखरच एखाद्याचे असते तर त्याला त्याच्या सोन्याची इत्थंभूत माहिती असती — रंग, आकार, वजन, कसे लपवले — सगळे! पण तिघांनीही वेगवेगळे वर्णन केले — आणि ते वर्णन प्रत्यक्ष सोन्याशी जुळत नाही. याचा अर्थ हे सोने यांपैकी कोणाचेही नाही — हे सोने चोरीचे आहे! या तिघांनी मिळून कोणाची तरी चोरी केली आणि आता वाटणीवरून भांडत आहेत!”

तिघांचे चेहरे पांढरेफटक पडले. बादशहाने कठोर नजरेने पाहताच तिघेही गुडघ्यावर पडले. थरथरत्या आवाजात सगळी कबुली दिली —

शेजारच्या गावातील एका व्यापाऱ्याच्या घरात या तिघांनी मिळून रात्री चोरी केली होती. चोरीचे सोने वाटून घेण्यावरून त्यांच्यात भांडण झाले — आणि मूर्खपणाने ते थेट दरबारात पोहोचले होते!

बादशहाने निकाल दिला —

“या तिघा चोरांना कारागृहात टाका! चोरीचे सोने त्या व्यापाऱ्याला परत करा. आणि या तिघांची स्वतःची संपत्ती जप्त करून त्या व्यापाऱ्याला नुकसानभरपाई द्या!”

शिपायांनी तिघांना पकडले. व्यापाऱ्याला त्याचे सोने परत मिळाले. दरबारात टाळ्यांचा कडकडाट झाला.

बादशहाने बिरबलाला विचारले —

“बिरबल, तू इतक्या लवकर कसे ओळखलेस की हे तिघेही खोटे बोलत आहेत?”

बिरबल हसला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, जे आपले असते त्याची माणसाला पूर्ण माहिती असते — एकेक तपशील! पण जे दुसऱ्याचे असते ते घेताना माणूस फक्त घाईत असतो — त्याला तपशील लक्षात राहत नाहीत. तिघांनीही वेगवेगळे वर्णन केले — आणि प्रत्यक्ष सोन्याशी ते जुळले नाही. खोटे बोलणारे एकमेकांशी कधीच जुळत नाहीत — हेच त्यांचे सर्वात मोठे शत्रू असते!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान अंगठी बक्षीस देत म्हणाले —

“बिरबल, तू आज तीन चोरांना पकडलेस — पण त्याहून मोठे काम केलेस ते म्हणजे एका निर्दोष व्यापाऱ्याला न्याय दिलास!”

---

तात्पर्य: खोट्याचे पाय नसतात — खोटे बोलणारे एकमेकांशी कधीच जुळत नाहीत. जे आपले नसते त्याचा दावा करताना माणूस चुका करतोच. सत्य लपवणे कठीण असते — कारण एक खोटे झाकायला शंभर खोटी बोलावी लागतात.