फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. अकबर बादशहाच्या राज्यात एक अत्यंत श्रीमंत आणि घमेंडखोर जमीनदार राहत होता. त्याचे नाव सेठ धनपतराय होते. धनपतराय स्वतःला खूप हुशार समजत असे. त्याला वाटे की पैशांच्या जोरावर कोणत्याही गोष्टी करता येतात आणि कोणालाही फसवता येते. त्याच्या शेजारी एक साधा आणि प्रामाणिक माणूस राहत होता — रामदास. रामदास गरीब होता पण त्याच्याकडे एक सुंदर आणि मोठी विहीर होती. त्या विहिरीचे पाणी गोड आणि थंड होते. आजूबाजूच्या सगळ्या लोकांना त्या विहिरीचे पाणी खूप आवडायचे.
धनपतरायची नजर त्या विहिरीवर होती. त्याला ती विहीर स्वतःच्या ताब्यात घ्यायची होती. पण रामदास विहीर विकायला तयार नव्हता. त्याची विहीर म्हणजे त्याच्या कुटुंबाची पिढ्यानपिढ्यांची संपत्ती होती. धनपतरायने बऱ्याच वेळा विनंती केली, धमकी दिली, पण रामदास ठाम राहिला.
शेवटी धनपतरायने एक कुटिल योजना आखली. त्याने गावातील लोकांना सांगायला सुरुवात केली — “रामदासने माझ्या विहिरीशी आपल्या मुलाचे लग्न लावले आहे! आता ती विहीर माझ्या घरची सून आहे — म्हणजे माझीच मालमत्ता आहे!”
हे ऐकून गावात एकच गोंधळ उडाला. लोक हसू लागले, चकित झाले. कोणाला काय बोलावे ते सुचेना. विहिरीचे लग्न? हे काय नवीन प्रकरण आहे? रामदासला प्रचंड राग आला. पण धनपतराय श्रीमंत होता, त्याचे गावात वजन होते. काही भित्रे लोक त्याच्या बाजूने बोलू लागले. रामदासकडे या खोट्या दाव्याला उत्तर देण्याची ताकद नव्हती.
शेवटी रामदासने न्यायासाठी बादशहाच्या दरबाराचा आश्रय घेतला. तो दरबारात पोहोचला आणि हात जोडून म्हणाला, “जहाँपनाह, माझ्यावर मोठा अन्याय होतोय. धनपतराय माझी विहीर बळकावण्यासाठी खोटा दावा करतोय. तो म्हणतो की माझ्या विहिरीचे त्याच्या मुलाशी लग्न झाले आहे — हे सरासर खोटे आहे!”
धनपतराय पण दरबारात आला होता. तो ऐटीत म्हणाला, “जहाँपनाह, हे खोटे नाही! गावातील अनेक साक्षीदार सांगतील की रामदासने स्वतः आपल्या विहिरीचे लग्न माझ्या मुलाशी लावले. लग्नात अक्षता टाकल्या, फेरे झाले, जेवण झाले — सगळे विधीपूर्वक पार पडले. मग आता विहीर माझी सून आहे — म्हणजे ती माझ्याच घरची झाली!”
दरबारात कुजबुज सुरू झाली. हे प्रकरण खरोखरच गुंतागुंतीचे वाटत होते. काही मंत्र्यांना हा दावा हास्यास्पद वाटला, पण कायद्याच्या दृष्टीने उत्तर देणे अवघड होते. सगळ्यांनी बिरबलाकडे आशेने पाहिले.
बिरबल शांतपणे उठला. त्याने धनपतरायकडे पाहिले आणि मंद हसत म्हणाला, “सेठजी, तुमची गोष्ट ऐकून मला खूप आनंद झाला! लग्न म्हणजे किती पवित्र बंधन असते! पण लग्नानंतर मुलगी सासरी येते — बरोबर?”
धनपतरायने गर्वाने मान डोलावली — “हो, बिल्कुल बरोबर!”
बिरबल पुढे म्हणाला — “मग सेठजी, लग्न झाले आहे तर आता विहीर — म्हणजे तुमची सून — तुमच्या घरी यायला हवी! ती रामदासच्या जमिनीवर का राहतेय? सून सासरी येते — माहेरी राहत नाही. तर आत्ताच्या आत्ता तुमच्या सुनेला — म्हणजे त्या विहिरीला — तुमच्या जमिनीवर हलवून घ्या! रामदासच्या जमिनीत ती विहीर का खोदलेली आहे?”
दरबारात एकच हशा पिकला! बादशहा अकबरही मोठ्याने हसले. धनपतरायचा चेहरा एकदम पांढराफटक पडला. त्याला घाम फुटला. विहीर हलवणे अशक्य होते! जमिनीत खोदलेली विहीर कुठे हलवणार? आणि जर विहीर हलवता येत नाही तर त्याचा दावाच खोटा ठरतो!
बिरबलाने पुढे सांगितले — “जहाँपनाह, या सेठजींनी स्वतःच सांगितले की ती विहीर त्यांची सून आहे. लग्नानंतर सून सासरी जाते — माहेरची जमीन, माहेरचे घर सोडून. मग ही विहीर अजूनही रामदासच्या जमिनीत का? एक तर सेठजींनी विहीर आपल्या जमिनीवर हलवावी — नाहीतर मान्य करावे की त्यांचा दावा खोटा आहे आणि विहीर रामदासचीच आहे!”
धनपतराय काहीच बोलू शकला नाही. त्याच्या स्वतःच्या खोट्या दाव्याने त्याला सापळ्यात अडकवले होते. बादशहाने निकाल दिला — “धनपतराय, तुझा दावा खोटा आणि लबाडीचा आहे. विहीर रामदासचीच आहे आणि राहील. शिवाय खोटा दावा करून दरबाराचा वेळ वाया घालवल्याबद्दल तुला दंड भरावा लागेल!”
धनपतराय मान खाली घालून दरबारातून निघून गेला. रामदासने बिरबलाचे आणि बादशहाचे मनापासून आभार मानले. त्याच्या डोळ्यात आनंदाश्रू होते. बिरबलाने खोट्या दाव्याला त्याच्याच तर्काने उत्तर देऊन एका गरीब माणसाला न्याय मिळवून दिला होता.
तात्पर्य: खोटेपणा आणि लबाडी कितीही चलाखीने केली तरी शेवटी ती स्वतःच उघडी पडते. बुद्धिमान माणूस खोट्याचे खंडन त्याच्याच शब्दांनी करतो. सत्याची नेहमीच जीत होते.
WhatsApp
Facebook
Twitter
Leave a Reply