जादूची काठी

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक विचित्र प्रकरण आले. एक वृद्ध शेतकरी दरबारात आला. त्याचे नाव हरिराम होते. तो खूपच दुःखी आणि थकलेला दिसत होता. त्याचे डोळे लाल होते — जणू तो खूप रडला होता. त्याने बादशहाला साष्टांग नमस्कार केला आणि हात जोडून विनंती केली —

“जहाँपनाह, माझ्यावर मोठा अन्याय झाला आहे. मला न्याय द्या — नाहीतर मी जगणार नाही!”

बादशहाने त्याला शांत केले आणि सांगितले — “घाबरू नकोस, सांग काय झाले?”

हरिरामने सगळी हकीगत सांगितली. त्याच्या गावात एक ढोंगी बाबा आला होता. त्याचे नाव स्वामी चमत्कारानंद होते. तो स्वतःला महान सिद्धपुरुष म्हणवत असे. त्याने गावकऱ्यांना सांगितले — “माझ्याकडे एक जादूची काठी आहे! ही काठी जमिनीवर मारली की त्या जागी सोने निघते! पण ही काठी मिळवायची असेल तर मला एक हजार सोन्याच्या मोहरा द्याव्या लागतील!”

गावातील भोळे लोक त्याच्या बोलण्याला भुलले. हरिरामने आयुष्यभराची कमाई — पूर्ण एक हजार सोन्याच्या मोहरा — त्या बाबाला दिल्या. बाबाने त्याला एक साधी लाकडी काठी दिली आणि सांगितले — “ही घे जादूची काठी! शेतात मार — सोने निघेल!”

हरिरामने शेतात काठी मारली — काहीच निघाले नाही. तो परत बाबाकडे गेला तर बाबा गायब झाला होता! संपूर्ण गाव शोधले — कुठेच सापडला नाही. हरिरामची आयुष्यभराची कमाई गेली होती. म्हातारपणी तो रस्त्यावर आला होता.

बादशहाला खूप राग आला. त्यांनी लगेच सेनापतींना त्या बाबाला शोधून आणायची आज्ञा केली. काही दिवसांत सेनापतींनी त्या चमत्कारानंद बाबाला पकडले आणि दरबारात हजर केले.

बाबा दरबारात आला — त्याने भगवे कपडे घातले होते, कपाळावर मोठे टिळे होते, हातात काठी होती. तो अजूनही थाटात उभा होता. त्याला जराही भीती वाटत नव्हती. त्याने बादशहाला सांगितले —

“जहाँपनाह, मी खोटे बोललो नाही! ही काठी खरोखरच जादूची आहे — पण जादू फक्त त्यालाच दिसते ज्याच्या मनात शुद्ध भाव असतो! हरिरामच्या मनात लोभ होता म्हणून जादू झाली नाही — चूक माझी नाही, त्याचीच आहे!”

हे ऐकून दरबारात गोंधळ उडाला. काही मंत्री विचारात पडले. बाबाने असा पवित्रा घेतला होता की त्याला खोटे पाडणे अवघड होते — कारण “शुद्ध मनाला जादू दिसते” हे सिद्ध करणे किंवा खोडणे दोन्ही कठीण होते.

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले. बिरबल शांतपणे उठला. त्याने बाबाकडे एकवार नजर टाकली आणि हसत म्हणाला —

“स्वामीजी, तुमची जादूची काठी खरोखरच अद्भुत असेल! पण जादू सिद्ध करण्याची एक साधी संधी द्या — तुम्ही स्वतः ही काठी दरबाराच्या फरशीवर मारा. जर सोने निघाले तर आम्ही मान्य करू की काठी जादूची आहे. आणि जर नाही निघाले — तर मात्र तुम्हाला उत्तर द्यावे लागेल!”

बाबा क्षणभर थांबला. त्याने डोळे मिचकावले. त्याने पुन्हा तीच युक्ती वापरायचा प्रयत्न केला —

“बिरबलजी, तुमच्या मनात शंका आहे — म्हणून जादू होणार नाही!”

बिरबलाने हसत उत्तर दिले —

“स्वामीजी, ठीक आहे — मग मी नाही पाहणार! बादशहा सलामत स्वतः पाहतील. त्यांच्या मनात शंका नाही — ते न्यायी आणि शुद्ध मनाचे राजे आहेत. त्यांच्यासमोर काठी मारा — जादू नक्की होईल!”

आता बाबाची पंचाईत झाली. त्याला काहीच सुचेना. त्याने इकडे तिकडे पाहिले — पण सुटकेचा मार्ग नव्हता. बिरबलाने त्याला कोंडीत पकडले होते. जर काठी मारली तर सोने निघणार नाही — खोटे उघडे पडेल. आणि जर नाही मारली तर तोही कबूल होईल की काठी जादूची नाही.

बाबाने काठी उचलली — हात थरथरत होते. त्याने फरशीवर काठी मारली —

धप्पकन!

काहीच निघाले नाही. फक्त धुळीचा एक लोट उठला.

दरबारात शांतता पसरली. मग बिरबल पुढे झाला आणि म्हणाला —

“स्वामीजी, आत्ता आपण काठी मारलीत — पण सोने निघाले नाही. म्हणजे तुमच्याच मनात शुद्ध भाव नाही! स्वतःच्या काठीची जादू स्वतःवरच का नाही होत? ज्याने दुसऱ्याला फसवले, त्याचे मन कधीच शुद्ध असू शकत नाही — आणि हेच आज सिद्ध झाले!”

बाबाचे भगवे कपडे, मोठे टिळे, थाटाची चाल — सगळे एकाच क्षणात निरर्थक ठरले. तो खाली वाकला आणि थरथरत्या आवाजात सगळी कबुली दिली. त्याने गावोगावी असेच भोळे लोक फसवले होते. हरिरामसारखे अनेक बळी त्याने घेतले होते.

बादशहाने कठोर निकाल दिला —

“या ढोंगी बाबाची सगळी संपत्ती जप्त करा! त्याने ज्या ज्या लोकांना फसवले त्या सगळ्यांना त्यांचे पैसे परत करा. आणि या बाबाला कारागृहात टाका!”

शिपायांनी बाबाला ओढत कारागृहाकडे नेले. हरिरामच्या डोळ्यात आनंदाश्रू आले. त्याने बिरबलाचे पाय धरले आणि म्हणाला — “बिरबलजी, तुम्ही माझे आयुष्य वाचवले!”

बिरबलाने त्याला उठवले आणि प्रेमाने म्हणाला —

“हरिराम, यापुढे कोणीही चमत्काराचे आमिष दाखवले तर सावध राहा. जगात कोणतीही जादूची काठी नसते — असते ती फक्त मेहनतीची काठी! त्या काठीने जमीन नांगरली तर खरे सोने पिकते!”

दरबारात टाळ्यांचा कडकडाट झाला. बादशहाने बिरबलाला हार घालून सन्मानित केले आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज एका गरीब शेतकऱ्याला न्याय दिलास आणि ढोंगीपणाचा पर्दाफाश केलास — हेच खरे राज्यकार्य आहे!”

---

तात्पर्य: जगात कोणतीही जादू नसते — असतो तो फक्त कष्ट, प्रामाणिकपणा आणि सत्य. ढोंगी माणूस स्वतःच्याच जाळ्यात अडकतो. भोळेपणाने कोणावरही विश्वास ठेवू नये — आणि सहज श्रीमंत होण्याच्या स्वप्नांपासून सावध राहावे.