बोलणारे भांडे

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक विचित्र माणूस आला. त्याचे नाव मुरारीलाल होते. तो एक धूर्त व्यापारी होता. त्याच्या हातात एक जुने, साधे मातीचे भांडे होते. त्याने दरबारात येऊन बादशहाला साष्टांग नमस्कार केला आणि मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगितले —

“जहाँपनाह, माझ्याकडे एक अद्भुत, चमत्कारी भांडे आहे! हे भांडे बोलते! याला कोणताही प्रश्न विचारला की ते उत्तर देते! हे भांडे मी आपल्याला अवघ्या पाच हजार सोन्याच्या मोहरांना देतो!”

दरबारात एकच गोंधळ उडाला. काही मंत्री आश्चर्याने एकमेकांकडे पाहू लागले. काहींना हसू आले — मातीचे भांडे बोलते? हे शक्य आहे का? पण काही भाबडे दरबारी मात्र उत्सुकतेने पुढे झाले.

मुरारीलालने भांडे खाली ठेवले आणि त्याला हाक मारली — “बोल रे भांड्या, बोल!”

आश्चर्य म्हणजे भांड्यातून खरोखरच एक आवाज आला — “मी बोलतो! मी बोलतो!”

दरबारात खळबळ माजली. काही मंत्री जागचे उठले. बादशहाने डोळे विस्फारले. भांडे खरोखरच बोलत होते — हे कसे शक्य आहे?

मुरारीलालने पुन्हा विचारले — “भांड्या, आज कोणता दिवस आहे?”

भांड्यातून आवाज आला — “सोमवार!”

खरोखरच त्या दिवशी सोमवार होता! आता मात्र दरबारातील अनेक मंत्री भारावून गेले. ते बादशहाला सांगू लागले — “जहाँपनाह, हे भांडे खरोखरच चमत्कारी आहे! पाच हजार मोहरा द्याव्यात — हे भांडे आपल्याकडे असायला हवे!”

बादशहा विचारात पडले. त्यांना खरेदी करण्याचा मोह होत होता — पण मन साशंक होते. त्यांनी बिरबलाकडे पाहिले. बिरबल शांतपणे बसला होता. त्याच्या चेहऱ्यावर एक मंद हास्य होते — जणू त्याला सगळे आधीच कळले होते.

बादशहाने विचारले — “बिरबल, तुला काय वाटते? हे भांडे खरोखरच चमत्कारी आहे का?”

बिरबल उठला. त्याने मुरारीलालकडे पाहिले आणि विनम्रपणे म्हणाला —

“व्यापारीजी, भांडे खरोखरच अद्भुत आहे! पण मला एक परवानगी द्या — मी या भांड्याला एक प्रश्न विचारतो!”

मुरारीलाल थोडा घुटमळला — पण नाही म्हणता येईना. त्याने मान डोलावली.

बिरबलाने भांड्याजवळ जाण्यापूर्वी दरबारातील सगळ्या दरवाजांना आणि खिडक्यांना बंद करायला सांगितले. सगळे दरवाजे, खिडक्या बंद झाल्या. दरबारात आता संपूर्ण शांतता होती. एक माशीही हलणार नाही अशी परिस्थिती होती.

मुरारीलालचा चेहरा थोडा बदलला — पण तो शांत राहिला.

बिरबलाने भांड्याला उचलले. भांड्याच्या तळाशी, बाजूला, आतमध्ये — सगळीकडे नीट पाहिले. मग त्याने भांडे खाली ठेवले आणि म्हणाला —

“भांड्या, सांग — या दरबारात आत्ता किती माणसे आहेत?”

भांड्यातून… काहीच आवाज आला नाही.

बिरबलाने पुन्हा विचारले — “भांड्या, बोल — बादशहाचे नाव काय?”

पुन्हा शांतता.

“भांड्या, उद्या कोणता दिवस असेल?”

भांडे गप्प राहिले.

दरबारात कुजबुज सुरू झाली. मुरारीलाल अस्वस्थ झाला. त्याचे डोळे इकडे तिकडे भिरभिरू लागले. घाम येऊ लागला.

बिरबलाने शांतपणे भांडे उचलले आणि उलटे केले. भांड्याच्या तळाशी एक छोटेसे, बारीक छिद्र होते! बिरबलाने ते सगळ्यांना दाखवले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हे बघा — भांड्याच्या तळाशी एक छिद्र आहे. या छिद्रातून एक बारीक नळी आत गेलेली आहे — ती नळी भांड्याच्या आतमध्ये उघडते. या नळीचे दुसरे टोक कुठेतरी जाते — म्हणजे कोणीतरी लपून या नळीतून बोलत होते! दरवाजे खिडक्या बंद केल्यावर तो माणूस लपू शकला नाही — म्हणून भांडे गप्प झाले!”

बादशहाने लगेच सेनापतींना आज्ञा केली — “सगळे कोपरे तपासा!”

सेनापतींनी दरबाराच्या मागच्या भिंतीजवळ एक छोटी लपण्याची जागा शोधली — तिथे मुरारीलालचा साथीदार लपला होता! त्याच्या हातात एक लांब नळी होती. त्याच नळीतून तो बोलत होता — आणि भांड्यातून आवाज येत होता!

मुरारीलाल थरथरत खाली बसला. त्याने गुडघे टेकले आणि माफी मागितली —

“जहाँपनाह, चूक झाली! मी लोकांना फसवण्यासाठी ही युक्ती केली होती. अनेक गावांमध्ये असेच भांडे विकले आहे — प्रत्येक वेळी माझा साथीदार लपून बोलत असे!”

बादशहाने कठोर निकाल दिला —

“मुरारीलाल, तू लोकांची फसवणूक केलीस — हा गुन्हा आहे. तुझी सगळी संपत्ती जप्त करा. ज्या ज्या लोकांना तू फसवलेस त्यांना पैसे परत करा. आणि या दोघांनाही कारागृहात टाका!”

शिपायांनी दोघांनाही पकडून नेले. दरबारात टाळ्यांचा गजर झाला. बिरबलाकडे सगळे कौतुकाने पाहू लागले.

बादशहाने बिरबलाला विचारले —

“बिरबल, तुला आधीच कळले होते का की हे भांडे खोटे आहे?”

बिरबल हसला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, जेव्हा व्यापारी दरबारात आला तेव्हाच मला दोन गोष्टी जाणवल्या. एक — तो नेहमी भांड्याला ठराविक सोप्या प्रश्न विचारत होता ज्याची उत्तरे कोणालाही माहीत असतात. दोन — त्याने दरवाजे खिडक्या उघड्या असतानाच भांडे बोलवले. जेव्हा मी बंद खोलीत अनपेक्षित प्रश्न विचारले, तेव्हा त्याचा साथीदार गोंधळला — आणि भांडे गप्प झाले. बाकी सगळे बिरबलाने नळीने सिद्ध केले!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार आणि सोन्याच्या मोहरा बक्षीस दिल्या आणि म्हणाले —

“बिरबल, तू आज केवळ एक फसवणूक उघड केली नाहीस — तू आम्हाला एक महत्त्वाचा धडा दिलास. जे डोळ्यांना दिसते त्यावर लगेच विश्वास ठेवू नये — प्रश्न विचारणे, तपासणे हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे!”

---

तात्पर्य: चमत्कार आणि जादूच्या गोष्टींवर सहज विश्वास ठेवू नये. डोळे उघडे ठेवून, प्रश्न विचारून आणि शांत डोक्याने विचार केला तर कोणतीही फसवणूक उघडकीस येते. खरी बुद्धिमत्ता म्हणजे दिसणाऱ्या गोष्टींच्या मागे काय आहे हे ओळखण्याची क्षमता.