एके दिवशी बादशहा अकबर दरबारात बसले होते. दरबारात सगळे मंत्री, सेनापती आणि विद्वान उपस्थित होते. त्या दिवशी बादशहाचा मूड खूपच खेळकर होता. त्यांना दरबारातील सगळ्यांची बुद्धिमत्ता तपासायची होती — विशेषतः बिरबलाची.
अकबराने उठून हातात खडू घेतला. त्यांनी दरबाराच्या फरशीवर एक लांब आणि सरळ रेघ ओढली. मग त्यांनी सगळ्यांकडे पाहिले आणि आज्ञा केली —
“या रेघेला हात न लावता, खोडरबर न वापरता, कोणतेही साधन न वापरता — ही रेघ लहान करा!”
दरबारात एकच शांतता पसरली. सगळे एकमेकांकडे पाहू लागले. रेघ लहान करायची — पण तिला हात लावायचा नाही, खोडायचे नाही — मग कसे करणार? हे तर अशक्य आहे!
पहिला मंत्री उठला. त्याने इकडे तिकडे पाहिले, विचार केला — पण काहीच सुचेना. तो गप्प बसला. दुसरा मंत्री उठला — तोही गोंधळला. तिसरा, चौथा, पाचवा — एकापाठोपाठ एक सगळे उठले आणि मान खाली घालून बसले. कोणालाच उत्तर सापडेना.
काही विद्वानांनी युक्त्या सुचवल्या — “रेघेच्या मधोमध एक बिंदू काढला तर?” — पण त्याने रेघ लहान होत नाही. “रेघेवर दुसरी रेघ ओढली तर?” — पण तेही चुकीचे होते. बादशहाने सांगितले होते — रेघ लहान करायची, दुसरे काही करायचे नाही. सगळे हतबल झाले.
शेवटी सगळ्यांच्या नजरा बिरबलाकडे वळल्या. बिरबल शांतपणे बसला होता. त्याच्या चेहऱ्यावर नेहमीचे स्मित होते. तो उठला, हातात खडू घेतला आणि थेट त्या रेघेजवळ गेला.
बिरबलाने बादशहाच्या रेघेच्या शेजारी — त्याहून मोठी आणि लांब रेघ ओढली!
बस्स! इतकेच!
दरबारात क्षणभर शांतता होती — आणि मग एकच हशा पिकला! बादशहा अकबर मोठ्याने हसले. त्यांनी फरशीकडे पाहिले — खरोखरच! बिरबलाची रेघ मोठी होती, त्यामुळे बादशहाची रेघ आपोआप लहान दिसू लागली होती! रेघेला हात लावला नाही, खोडले नाही, कोणतेही साधन वापरले नाही — पण रेघ लहान झाली!
बादशहाने आनंदाने विचारले, “बिरबल, इतके साधे उत्तर आम्हाला का सुचले नाही?”
बिरबल विनम्रपणे म्हणाला — “जहाँपनाह, कारण आपण सगळे त्या रेघेकडेच पाहत होता — पण मी रेघेच्या बाहेर पाहिले! जेव्हा एखाद्याला लहान करायचे असेल, तेव्हा त्याला थेट हात लावण्याची गरज नाही — फक्त त्याच्याजवळ त्याहून मोठे काहीतरी उभे केले की ते आपोआप लहान दिसते. हाच निसर्गाचा नियम आहे!”
अकबर काही क्षण शांत राहिले. बिरबलाच्या उत्तरात एक खोल जीवनतत्त्व होते. ते म्हणाले, “बिरबल, तू फक्त रेघेचे उत्तर दिले नाहीस — तू जीवनाचे एक मोठे सत्य सांगितलेस. जो माणूस स्वतः मोठा होतो, त्याच्यापुढे इतर आपोआप लहान होतात. आणि जो दुसऱ्याला लहान करण्यात वेळ घालवतो, तो स्वतः कधीच मोठा होत नाही!”
दरबारातील सगळ्या मंत्र्यांनी माना डोलावल्या. त्यांना आपल्या विचारांची मर्यादा जाणवली. ते सगळे त्या रेघेलाच हात कसा लावायचा याचा विचार करत होते — पण बिरबलाने चौकटीच्या बाहेर जाऊन विचार केला आणि क्षणात उत्तर दिले. बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान बक्षीस देऊन सन्मानित केले.
तात्पर्य: दुसऱ्याला लहान करण्यापेक्षा स्वतः मोठे व्हा — हाच खरा विजय आहे. समस्येच्या आत अडकून न राहता चौकटीबाहेर विचार केला तर प्रत्येक अवघड प्रश्नाचे उत्तर सापडते. महानता दुसऱ्यांना खाली खेचण्यात नाही, तर स्वतः उंच उठण्यात आहे.
WhatsApp
Facebook
Twitter
Leave a Reply