गाणार्‍या पक्ष्यास

गाणाऱ्या पक्ष्यास — बालकवींची मराठी कविता
विषय — योग्य वेळेची वाट पाहणे

गाणाऱ्या पक्ष्यास

कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)

भयाण रात्र, गर्जणारे रान — आणि त्यात गाणारे एक इवलेसे पाखरू. कवी त्याला थांबवतात आणि सकाळची वाट पाहायला सांगतात. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Ganarya Pakshyas by Balkavi — the complete Marathi poem with a simple stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.

समय रात्रीचा कोण हा भयाण !

बळें गर्जे हें त्यांत घोर रान,

अशा समयीं छबुकडया पांखरा तूं

गात अससी; बा काय तुझा हेतू ?

ही रात्रीची वेळ किती भयाण आहे! त्यात हे घनदाट रान जोरजोरात गर्जते आहे. अशा वेळी, हे इवल्याशा पाखरा, तू गातो आहेस — तुझा हेतू तरी काय?

गिरी वरतीं हा उंच उंच गेला,

तमें केलें विक्राळ किती याला.

दरी गर्जे, फूत्कार पहा येती,

किती झंझानिक घोर वाहताती.

हा पर्वत उंच उंच गेला आहे आणि अंधाराने त्याला किती विक्राळ करून टाकले आहे. दऱ्या गर्जताहेत, वाऱ्याचे फूत्कार ऐकू येताहेत आणि भयंकर वादळी वारे वाहताहेत.

दीर्घ करिती हे घूक शब्द कांहीं;

क्रूर नादें त्या रान भरुनि जाई.

अशा समयीं हें गोड तुझें गाणें

रम्य पक्ष्या, होईल दीनवाणें.

घुबडे लांबलचक, विचित्र आवाज काढताहेत; त्या क्रूर आवाजांनी सगळे रान भरून गेले आहे. अशा वेळी, हे सुंदर पाखरा, तुझे हे गोड गाणे बिचारे — दीनवाणे — ठरेल.

तुझ्या गानाचें मोल नसे येथें,

कुणी नाहीं संतुष्ट ऐकण्यातें;

जगें अपुल्या कानास दिलीं टाळीं.

वृथा मानाची हाव अशा वेळीं.

इथे तुझ्या गाण्याचे मोल कोणालाच नाही; ते ऐकून आनंदित होणारेही कुणी नाही. जगाने जणू आपले कानच बंद करून घेतले आहेत. अशा वेळी मानाची, कौतुकाची अपेक्षा करणे व्यर्थ आहे.

तुझें गाणें हें शांत करी आतां,

पहा, गर्जे वन घोर हं सभोता.

किर्र करिती हे तीक्षण शब्द कीट,

असे त्यांचा या समयिं थाटमाट,

तूर्तास तुझे गाणे थांबव. पाहा, चोहोबाजूंनी भयाण रान गर्जते आहे. रातकिडे किर्र किर्र करताहेत — आत्ताची वेळ त्यांच्या थाटमाटाची आहे.

पुढें येइल उदयास अंशुमाली,

दिशा हंसतिल वन धरिल रम्य लाली.

हरिणबाळें फिरतील सभोंवार.

तदा येवो गाण्यास तुझ्या पूर.

पुढे सूर्य उगवेल, दिशा हसतील आणि रानावर सुंदर लाली पसरेल. हरणांची पाडसे भोवती बागडू लागतील — तेव्हा तुझ्या गाण्याला पूर येऊ दे.

तुझे भ्राते दिसतील एक ठायीं,

हरित कुंजीं ज्या हास्य पूर्ण कांहीं.

वदुनि त्यांच्या सह रम्य गीत बा रे,

मधुर नादें वन भरुनि टाक सारें.

तेव्हा तुझे सोबती एकत्र दिसतील, हिरव्या झाडीत आनंद भरून राहील. त्यांच्यासोबत सुंदर गीत गा आणि तुझ्या मधुर सुरांनी सगळे रान भरून टाक.

रात्र आणि सकाळ — दोन चित्रे

कविता अगदी स्पष्ट दोन भागांत विभागली आहे. पहिली पाच कडवी रात्रीची आणि शेवटची दोन सकाळची. मधली ओळ — “तुझें गाणें हें शांत करी आतां” — ही कवितेची सांधेजोड आहे.

रात्र (कडवी १–५)गर्जणारे रान, विक्राळ पर्वत, झंझावात, घुबडांचे आवाज, किर्र करणारे कीटक. आवाज खूप — पण ऐकणारे कुणीच नाही.
सकाळ (कडवी ६–७)उगवणारा सूर्य, हसणाऱ्या दिशा, रानावरची लाली, बागडणारी हरिणबाळे आणि एकत्र आलेले सोबती पक्षी.

संदेश: प्रत्येक गोष्टीची एक योग्य वेळ असते. जिथे ऐकणाराच कोणी नाही, तिथे कला सादर करून मानाची अपेक्षा करणे व्यर्थ — “वृथा मानाची हाव अशा वेळीं.” योग्य संधी येईपर्यंत संयम ठेवणे, हेच शहाणपण.

वर्गात विचारण्यासारखा एक प्रश्न

कवी पाखराला गाणे थांबवायला सांगतात. पण मुलांना विचारा — “तुम्हाला काय वाटतं? अंधारात गाणं थांबवावं, की तरीही गात राहावं?”

दोन्ही बाजू बरोबर आहेत. कवितेची बाजू आहे संयमाची — योग्य वेळ आणि योग्य ऐकणारे मिळेपर्यंत थांब. पण दुसरी बाजूही सांगता येते — अंधारात गाणारे पाखरूच तर सकाळची पहिली खूण असते. कोणतीही चांगली कविता एकच उत्तर देत नाही; ती प्रश्न विचारायला शिकवते.

हीच चर्चा मुलांना कविता नुसती पाठ करण्यापासून पुढे नेते.

शब्दार्थ

भयाण
भीतिदायक, भयंकर
बळें
जोराने
गर्जे
गर्जना करते
घोर रान
घनदाट, भीतिदायक जंगल
छबुकडा
इवलासा, गोंडस
गिरी
पर्वत
तम
अंधार
विक्राळ
भयंकर, राक्षसी
दरी
दोन डोंगरांमधली खोल जागा
फूत्कार
फुत्कारण्याचा आवाज
झंझानिक
झंझावात, सोसाट्याचा वारा
घूक
घुबड
क्रूर नाद
कर्कश, भीतिदायक आवाज
दीनवाणें
बिचारे, केविलवाणे
गान
गाणे
मोल
किंमत
कानास टाळी देणे
कान बंद करून घेणे
वृथा
व्यर्थ, फुकट
हाव
लालसा, अपेक्षा
कीट
कीटक, रातकिडे
किर्र
रातकिड्यांचा आवाज
थाटमाट
डामडौल, रुबाब
अंशुमाली
सूर्य
लाली
लालसर छटा
तदा
तेव्हा
पूर
भरती, ओघ
भ्राते
भाऊ; इथे सोबती पक्षी
हरित कुंज
हिरवी झाडी
वदुनि
बोलून, गाऊन

कविता समजली का?

सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.

कवीबद्दल — बालकवी

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले; ‘गाणाऱ्या पक्ष्यास’सारख्या कवितांतून निसर्गासोबत जीवनाचे भानही दिसते.

अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — श्रावणमास · आनंदी आनंद गडे · फुलराणी · औदुंबर · अनंत · जीर्ण दुर्ग

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“गाणाऱ्या पक्ष्यास” ही कविता कोणी लिहिली?

बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी.

कवितेचा मुख्य संदेश काय आहे?

प्रत्येक गोष्टीची योग्य वेळ असते. जिथे ऐकणाराच कोणी नाही तिथे कला सादर करून कौतुकाची अपेक्षा करणे व्यर्थ; योग्य संधीपर्यंत संयम ठेवावा.

“अंशुमाली” म्हणजे काय?

सूर्य. “पुढें येइल उदयास अंशुमाली” म्हणजे पुढे सूर्य उगवेल.

“घूक” आणि “झंझानिक” म्हणजे काय?

घूक म्हणजे घुबड आणि झंझानिक म्हणजे झंझावात — सोसाट्याचा वादळी वारा.

“जगें अपुल्या कानास दिलीं टाळीं” या ओळीचा अर्थ काय?

जगाने आपले कानच बंद करून घेतले आहेत — म्हणजे ऐकून घेण्याची इच्छाच कोणाला उरलेली नाही.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *