निराशा (हे तासाचे तास)

निराशा (हे तासाचे तास) — बालकवींची मराठी कविता
विषय — मनातील काहूर आणि निराशा

निराशा

कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)

“आनंदी आनंद गडे” लिहिणाऱ्या कवीची ही अगदी वेगळी, अंतर्मुख करणारी रचना. रात्रीचे तास, मनावरचे दडपण आणि सोसण्यापलीकडची निराशा — पाच कडव्यांत मांडलेली. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा अर्थ आणि शब्दार्थ. Nirasha by Balkavi — the complete Marathi poem with a stanza-by-stanza meaning and glossary.

वाचकांसाठी सूचना: ही कविता तीव्र मानसिक वेदना आणि निराशेविषयी आहे. ती लहान मुलांसाठी नाही — मोठ्या इयत्तांतील विद्यार्थी, अभ्यासक आणि साहित्यप्रेमींसाठी आहे. शालेय वाचनासाठी बालकवींच्या आनंदी आनंद गडे किंवा फुलराणी या कविता अधिक योग्य ठरतील.

हे तासाचे तास निघुनिया जाती,

अंधार भरे मग चित्तीं,

किति दडपण हें अवजड हृदयावरतीं

कष्टानें बोलहि निघती,

तासामागून तास निघून जात आहेत आणि मनात अंधार भरत चालला आहे. हृदयावर इतके अवजड दडपण आले आहे की तोंडातून शब्द काढणेही कष्टाचे झाले आहे.

हें स्वप्नचि कीं जागृति न कळे कांहीं,

जणु गहन मनावर येई,

हीं भुतें पिशाच्चें सारीं,

वार्‍यावर करिती स्वारी,

मम चित्तहि त्यामाझारीं

हे स्वप्न आहे की जाग, तेच कळेनासे झाले आहे; मनावर एक खोल, अनाकलनीय सावट उतरले आहे. भोवती भुते-पिशाच्चे वाऱ्यावर स्वार होऊन फिरताहेत असे वाटते — आणि माझे मनही त्याच गर्तेत सापडले आहे.

किति आरोळ्या घोर मृत्यूला देतें

मृतवत जों हें जग होतें.

मग मद्यानें जेविं रक्त उसळावें

तशि घोर कल्पना धावे

जेव्हा सगळे जग निपचित, मृतवत होते, तेव्हा मन किती तरी घोर हाका मारते. मग मद्याने रक्त उसळावे तशा भीषण कल्पना मनात वेगाने धावू लागतात.

मग तिजवरती काळे शार विचार

गरगरगर उडती दूर

हृदयीं हें असलें चालें.

नस नस जणु करकर बोले,

सर्वांग ठेंचलें गेलें

त्यावर काळेशार विचार गरगर फिरत दूरवर उडत राहतात. हृदयात असे काही चालले आहे की अंगातली प्रत्येक नस जणू कुरकुरते — सगळे शरीर ठेचून निघाल्यासारखे वाटते.

जणूं होतिल हे खंड खंड देहाचे,

अशि घोर निराशा जाचे

या देहाचे तुकडे तुकडे होतील की काय, इतकी भीषण निराशा मनाला जाचते आहे.

कवितेतील चढता आलेख

पाचही कडवी एकाच दिशेने जातात — वेदना टप्प्याटप्प्याने वाढत जाते. पहिल्या कडव्यात फक्त वेळ रेंगाळतो आणि बोलणे कठीण होते. दुसऱ्यात स्वप्न-जागेपणाची सीमाच पुसते. तिसऱ्यात कल्पना सैरावैरा धावू लागतात. चौथ्यात मानसिक त्रास शरीरात उतरतो — “नस नस जणु करकर बोले”. आणि शेवटच्या दोन ओळींत तो सोसण्यापलीकडे जातो.

बालकवींच्या अशा रचनांना अभ्यासक ‘विषादगर्भी’ कविता म्हणतात. निसर्गाच्या आनंदाची गाणी लिहिणारा हा कवी दुसऱ्या टोकालाही तितक्याच प्रामाणिकपणे शब्द देतो — आणि हेच त्याच्या कवितेचे मोठेपण आहे.

एक गोष्ट लक्षात घ्या: ही कविता निराशेचे उदात्तीकरण करत नाही. ती फक्त एका अवस्थेचे अचूक वर्णन करते. कविता वाचून “असे वाटणे म्हणजे काहीतरी वेगळे नाही, ते शब्दांत मांडता येते” एवढेच जाणवले, तरी पुरेसे आहे.

अभ्यासासाठी प्रश्न

  1. पहिल्या कडव्यात वेळेचा उल्लेख आधी येतो आणि मग अंधाराचा — हा क्रम कवीने का निवडला असेल?
  2. “भुतें पिशाच्चें” ही खरी भुते आहेत, की मनातल्या विचारांचे रूपक? तुमचे मत लिहा.
  3. चौथ्या कडव्यात मानसिक वेदनेचे वर्णन शारीरिक शब्दांत केले आहे. अशी दोन-तीन उदाहरणे शोधा.
  4. “आनंदी आनंद गडे” आणि ही कविता — एकाच कवीच्या या दोन रचनांची तुलना करा.
  5. कवितेत एकही आशेची ओळ नाही. तरीही ती वाचणे महत्त्वाचे का वाटते?

शब्दार्थ

चित्त
मन
दडपण
ओझे, भार
अवजड
खूप जड
कष्टानें
मोठ्या प्रयासाने
जागृति
जागेपणा
गहन
खोल, अनाकलनीय
पिशाच्च
भूत, पिशाच
मम
माझे
त्यामाझारीं
त्यामध्ये
आरोळी
मोठी हाक, आक्रोश
मृतवत
मेल्यासारखे, निश्चल
जेविं
जसे
घोर
भयंकर
काळेशार
अगदी गडद काळे
नस
शरीरातील नाडी
सर्वांग
संपूर्ण शरीर
ठेंचणे
चिरडणे
खंड खंड
तुकडे तुकडे
जाचणे
त्रास देणे, छळणे
विषादगर्भी
दुःखाने भरलेली (कविता)

वाचताना जड वाटले तर

या कवितेत मांडलेली भावना तुम्हाला स्वतःचीच वाटत असेल, तर ती एकट्याने बाळगू नका. घरातील किंवा जवळचे कुणी, शिक्षक, किंवा डॉक्टर — कुणाशी तरी बोला. मनातले सांगणे हा कमकुवतपणा नाही.

भारतात टेली-मानस (Tele-MANAS) ही केंद्र सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन उपलब्ध आहे — १४४१६. ती चोवीस तास आणि अनेक भाषांत चालते.

कवीबद्दल — बालकवी

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले. वडिलांच्या निधनानंतरची आर्थिक ओढाताण, खंडित शिक्षण आणि अस्थिर नोकऱ्या — या साऱ्याचे प्रतिबिंब त्यांच्या काही रचनांत उमटले; ‘निराशा’ ही त्यांपैकी एक.

अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — श्रावणमास · आनंदी आनंद गडे · फुलराणी · औदुंबर · अनंत · जीर्ण दुर्ग

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“निराशा” ही कविता कोणी लिहिली?

बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी.

कवितेचा विषय काय आहे?

तीव्र मानसिक वेदना, एकाकीपण आणि सोसण्यापलीकडे गेलेली निराशा — या अवस्थेचे प्रामाणिक वर्णन.

“विषादगर्भी कविता” म्हणजे काय?

दुःखाने भरलेली, विषण्ण मनःस्थिती मांडणारी कविता. बालकवींच्या अशा काही रचनांना हे नाव दिले जाते.

निसर्गकवी असूनही बालकवींनी अशी कविता का लिहिली?

कवी केवळ एकाच मनःस्थितीचा नसतो. आनंदाइतकेच दुःखही प्रामाणिकपणे शब्दांत मांडणे, हेच त्यांच्या कवितेचे बलस्थान मानले जाते.

ही कविता लहान मुलांना शिकवावी का?

नाही. लहान मुलांसाठी बालकवींच्या निसर्गकविता अधिक योग्य आहेत. ही रचना मोठ्या इयत्ता आणि अभ्यासकांसाठी आहे.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *