निर्झरास
कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)
कडयावरून उड्या मारत, वेलींशी फुगडी खेळत येणारा झरा — बालकवी त्याला लहान मुलासारखे संबोधतात आणि शेवटी “मलाही अशी गाणी शिकव” अशी प्रार्थना करतात. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Nirzaras by Balkavi — the complete Marathi poem with a simple stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.
गिरिशिखरें, वनमालाही दरीदरी घुमवित येई !
कडयावरुनि घेऊन उडया खेळ लतावलयीं फुगडया.
घे लोळण खडकावरती, फिर गरगर अंगाभंवतीं;
जा हळुहळु वळसे घेत लपत – छपत हिरवाळींत;
डोंगरशिखरे आणि वनराई दरीदरीत घुमवत तू येतोस! कड्यावरून उड्या मारत वेलींच्या गराड्यात फुगडी खेळतोस, खडकावर लोळण घेतोस, गरगर फिरतोस आणि मग हळूहळू वळणे घेत हिरवळीत लपाछपी खेळत जातोस.
पाचूंचीं हिरवीं रानें झुलव गडे, झुळझुळ गानें !
वसंतमंडप – वनराई आंब्याची पुढतीं येई.
श्रमलासी खेळुनि खेळ नीज सुखें क्षणभर बाळ !
हीं पुढचीं पिंवळीं शेतें सळसळती – गाती गीतें;
पाचूसारखी हिरवी राने तुझ्या झुळझुळ गाण्याने झुलव! पुढे वसंताचा मंडप म्हणजे आंब्याची वनराई येते. “खेळून दमलास ना बाळा, क्षणभर सुखाने झोप,” असे कवी म्हणतात. पुढची पिवळी शेतेही सळसळत गाणी गाताहेत.
झोंप कोठुनी तुला तरी, हांस लाडक्या ! नाच करीं,
बालझरा तूं बालगुणी, बाल्यचि रे ! भरिसी भुवनीं !
पण तुला झोप कुठली! हस लाडक्या, नाच! तू लहान मुलासारखा झरा आहेस — तुझ्या रूपाने बालपणच सगळ्या जगात भरून राहिले आहे.
बालतरू हे चोंहिकडे ताल तुला देतात गडे !
प्रेमभरें त्यांवर तूंहि मुक्त – मणि उधळुनि देई !
बुदबुद – लहरी फुलवेली फुलव सारख्या भंवतालीं,
सौंदर्ये हृदयांमधलीं दे विश्वीं उधळून खुलीं !
भोवतीची कोवळी झाडे तुला ताल धरतात! तूही प्रेमाने त्यांच्यावर मोत्यांसारखे तुषार उधळतोस. बुडबुड्यांच्या लहरींनी भोवतालच्या वेली फुलवत राहा — आणि तुझ्या हृदयातले सौंदर्य सगळ्या विश्वावर मुक्तपणे उधळून टाक!
गर्द सावल्या सुखदायी वेलींची फुगडी होई !
इवलालीं गवतावरतीं रानफुलें फुलती हंसती,
झुलवित अपुले तुरे – तुरे निळी लव्हाळी दाट भरे.
जादूनेंच तुझ्या बा रे ? वन नंदन बनलें सारें !
गर्द, सुखद सावल्यांत वेलींची फुगडी रंगते! गवतावर इवलीशी रानफुले फुलून हसतात, निळी लव्हाळी आपले तुरे झुलवत दाटीने वाढते. अरे, तुझ्याच जादूने का हे सगळे रान नंदनवन बनून गेले आहे?
सौंदर्याचा दिव्य झरा बालवसंतचि तूं चतुरा;
या लहरीलहरीमधुनी स्फूर्ति दिव्य भरिसी विपिनीं
तू म्हणजे सौंदर्याचा दिव्य झरा — चतुर, बाळरूपी वसंतच! तुझ्या प्रत्येक लहरीतून तू या रानात दिव्य स्फूर्ती भरतोस.
आकाशामधुनी जाती मेघांच्या सुंदर पंक्ति;
इंद्रधनूची कमान ती ती संध्या खुलते वरतीं;
रम्य तारका लुकलुकती नीलारुण फलकावरतीं;
शुभ्र चंद्रिका नाच करी स्वर्गधरेवर एकपरी;
आकाशातून ढगांच्या सुंदर रांगा जातात, इंद्रधनुष्याची कमान उभी राहते, वर संध्याकाळ खुलते; निळ्या-तांबूस पडद्यावर तारे लुकलुकतात आणि शुभ्र चांदणे स्वर्ग-पृथ्वीवर सारखेच नाचते.
हीं दिव्यें येती तुजला रात्रंदिन भेटायाला !
वेधुनि त्यांच्या तेजानें विसरुनियां अवधीं भानें
धुंद हृदय तव परोपरी मग उसळी लहरीलहरी
त्या लहरीमधुनी झरती दिव्य तुझ्या संगीततति !
ही सगळी तेजे रात्रंदिवस तुला भेटायला येतात! त्यांच्या तेजाने वेधले जाऊन, सगळे भान विसरून तुझे हृदय धुंद होते आणि लहरींमागून लहरी उसळतात — त्याच लहरींतून तुझी दिव्य संगीतमाला झरत राहते.
नवल न, त्या प्राशायाला स्वर्गहि जर भूवर आला !
गंधर्वा ! तव गायन रे वेड लाविना कुणा बरें !
असे संगीत प्राशन करायला स्वर्गच जर पृथ्वीवर उतरला, तर नवल नाही! हे गंधर्वा, तुझे गाणे कुणाला वेड लावणार नाही?
पर्वत हा, ही दरीदरीं तव गीतें भरलीं सारीं,
गाण्यानें भरलीं रानें, वर – खालीं गाणें गाणें !
गीतमय स्थिरचर झालें ! गीतमय ब्रम्हांड डुले !
व्यक्त तसें अव्यक्तहि तें तव गीतें डुलतें डुले !
हा पर्वत, या दऱ्या — सगळ्या तुझ्या गीतांनी भरून गेल्या आहेत. रानेही गाण्याने भरली; वर-खाली सगळीकडे गाणेच गाणे! स्थिर आणि चर सारे गीतमय झाले, ब्रह्मांडच गीतमय होऊन डुलू लागले — दिसणारे आणि न दिसणारेही तुझ्या गाण्यावर डुलते आहे.
मुरलीच्या काढित ताना वृंदावनिं खेळे कान्हा;
धुंद करुनि तो नादगुणें जडताही हंसवी गानें;
दिव्य तयाच्या वेणुपरी तूंहि निर्झरा ! नवलपरी
गाऊनि हें झुळझुल गान विश्वाचें हरिसी भान !
वृंदावनात कान्हा मुरलीच्या ताना घेत खेळतो; आपल्या नादाने तो जडालाही धुंद करून हसवतो. त्याच्या दिव्य वेणूसारखाच, हे झऱ्या, तूही आपले झुळझुळ गाणे गाऊन अवघ्या विश्वाचे भान हरपून टाकतोस!
गोपि तुझ्या हिरव्या वेली रास खेळती भंवतालीं !
तुझ्या वेणुचा सूर तरी चराचरावर राज्य करी !
तुझ्याभोवतीच्या हिरव्या वेली म्हणजे जणू रास खेळणाऱ्या गोपीच! आणि तुझ्या वेणूचा सूर तर सगळ्या चराचरावर राज्य करतो.
काव्यदेविचा प्राण खरा तूंच निर्झरा ! कवीश्वरा !
या दिव्याच्या धुंदिगुणें दिव्याला गासी गाणें,
मी कवितेचा दास, मला कवी बोलती जगांतला,
परि न झरे माझ्या गानीं दिव्यांची असली श्रेणी !
हे झऱ्या, तूच खरा काव्यदेवतेचा प्राण, तूच खरा कवीश्वर! या तेजाच्या धुंदीत तू त्या तेजालाच गाणे गातोस. मी तर कवितेचा नुसता दास; जग मला कवी म्हणते खरे, पण माझ्या गाण्यात असली दिव्य श्रेणी झरत नाही.
जडतेला खिळुनी राही हृदयबंध उकलत नाहीं !
दिव्यरसीं विरणें जीव जीवित हें याचें नांव;
तें जीवित न मिले मातें मग कुठुनी असलीं गीतें ?
दिव्यांची सुंदर माला ओंवाळी अक्षय तुजला !
माझे मन जडतेला खिळून राहिले आहे, हृदयाचे बंध सुटत नाहीत. दिव्य रसात जीव विरून जाणे — याचेच नाव खरे जगणे. तेच मला मिळाले नाही, मग अशी गीते कुठून सुचणार? म्हणून तेजाची सुंदर माळ अखंड तुझ्यावरून ओवाळते.
तूंच खरा कविराज गुणी सरस्वतीचा कंठमणि
अक्षय तव गायन वाहे अक्षयांत नांदत राहे !
तूच खरा गुणी कविराज, सरस्वतीच्या गळ्यातला मणी! तुझे गाणे अखंड वाहत राहते आणि अक्षय अशा गोष्टीत नांदत राहते.
शिकवी रे, शिकवी मातें दिव्य तुझीं असलीं गीतें !
फुलवेली – लहरी असल्या मम हृदयीं उसळोत खुल्या !
वृत्तिलता ठायीं ठायीं विकसूं दे सौंदर्यांहीं !
प्रेमझरी – काव्यस्फूर्ति ती आत्मज्योती चित्तीं
मला शिकव रे, तुझी अशी दिव्य गीते शिकव! फुलांच्या वेलींसारख्या अशाच लहरी माझ्या हृदयातही मोकळेपणाने उसळू देत. माझ्या मनोवृत्तींची वेल ठायीठायी सौंदर्याने फुलू दे — प्रेमाची झरी, काव्याची स्फूर्ती, ती आत्मज्योत माझ्या मनात पेटू दे.
प्रगटवुनी चौदा भुवनीं दिव्य तिचे पसरी पाणी !
अद्वैताचें राज्य गडे ! अविच्छिन्न मग चोहिंकडे !
प्रेमशांतिसौंदर्यांहिं वेडावुनी वसुधामाई
मम हृदयीं गाइल गाणीं रम्य तुझ्या झुळझुळ वाणी !
ती ज्योत चौदा भुवनांत प्रगट होऊन आपले दिव्य तेज पसरो! मग सर्वत्र अद्वैताचे — सारे एकच असल्याच्या भावनेचे — अखंड राज्य येईल. प्रेम, शांती आणि सौंदर्याने वेडावून जाऊन धरतीमाईही माझ्या हृदयात तुझ्या झुळझुळ वाणीची गाणी गाईल.
आणि जसें सगळें रान गातें तव मंजुळ गान,
तेंवि सृष्टिची सतार ही गाईल मम गाणीं कांहीं !
आणि जसे सगळे रान तुझे मंजुळ गाणे गाते, तशीच ही सृष्टीरूपी सतारही कधीतरी माझी काही गाणी गाईल!
खेळणारे बाळ ते गुरू — कवितेचा प्रवास
कविता झऱ्याला लहान मुलासारखी हाक मारून सुरू होते — उड्या मार, फुगडी खेळ, लोळण घे, दमलास तर झोप. कवी त्याच्याशी अगदी आईच्या सुरात बोलतात.
मग हळूहळू तोच झरा संगीत बनतो — रान, पर्वत, ब्रह्मांड सारे त्याच्या गाण्यावर डुलू लागते. पुढे तो कृष्णाची मुरली होतो आणि भोवतीच्या वेली रास खेळणाऱ्या गोपी.
आणि शेवटी सर्वात मोठे वळण — झरा गुरू होतो. कवी स्वतःला “कवितेचा दास” म्हणतात आणि कबूल करतात की माझे मन जडतेला खिळले आहे, म्हणून अशी दिव्य गाणी मला सुचत नाहीत. “शिकवी रे, शिकवी मातें” ही या कवितेची खरी ओळ आहे.
ही कविता वाचताना काय पाहावे
क्रियापदांचा वेग. ‘औदुंबर’मधली क्रियापदे संथ होती — बसला, पसरे. इथे ती सगळी हालचालीची आहेत — उडया घे, खेळ, लोळण घे, फिर गरगर, लपत-छपत जा. झऱ्याचा स्वभावच शब्दांच्या वेगात उतरला आहे.
कवीची नम्रता. बहुतेक निसर्गकविता निसर्गाचे वर्णन करतात; ही कविता निसर्गाला गुरू मानते. “तूंच खरा कविराज गुणी, सरस्वतीचा कंठमणि” — स्वतःहून मोठे कुणालातरी म्हणणे, हे कवीच्या मनाचे मोठेपण दाखवते.
शेवटची इच्छा. कवी सिद्धी मागत नाहीत, प्रसिद्धी मागत नाहीत — ते फक्त “माझ्या हृदयातही अशाच लहरी उसळू देत” एवढेच मागतात. कवितेचा शेवट प्रार्थनेसारखा होतो.
टीप: ही बालकवींच्या दीर्घ रचनांपैकी एक असून तिची भाषा जुनी आणि संस्कृतप्रचुर आहे. लहान मुलांसाठी पहिली पाच-सहा कडवी (झऱ्याचा खेळ) पुरेशी ठरतात; उत्तरार्ध मोठ्या इयत्तांसाठी.
शब्दार्थ
- निर्झर
- झरा
- गिरिशिखर
- डोंगराचे शिखर
- वनमाला
- रानातील झाडांची रांग
- लतावलय
- वेलींचा गराडा
- फुगडी
- हातात हात घेऊन गोल फिरण्याचा खेळ
- पाचू
- हिरव्या रंगाचे रत्न
- वसंतमंडप
- वसंताचा मांडव
- वनराई
- झाडांची दाट राई
- श्रमणे
- दमणे
- भुवन
- जग, लोक
- बालतरू
- कोवळे झाड
- मुक्तमणि
- मोती
- बुदबुद
- बुडबुडा
- लव्हाळी
- पाणथळ जागी वाढणारे गवत
- तुरा
- गवताचे टोक
- नंदन
- स्वर्गातील बाग, नंदनवन
- विपिन
- रान, जंगल
- स्फूर्ती
- प्रेरणा
- पंक्ति
- रांग
- नीलारुण
- निळा-तांबूस
- फलक
- पाटी, पडदा
- चंद्रिका
- चांदणे
- स्वर्गधरा
- स्वर्ग आणि पृथ्वी
- संगीततति
- संगीताची माला
- प्राशणे
- पिणे
- गंधर्व
- स्वर्गातील गायक
- स्थिरचर
- स्थिर आणि हलणारे — सारे काही
- व्यक्त–अव्यक्त
- दिसणारे आणि न दिसणारे
- मुरली / वेणु
- बासरी
- रास
- गोपींचा गोल नृत्यखेळ
- चराचर
- सजीव-निर्जीव सर्व
- काव्यदेवी
- काव्याची देवता, सरस्वती
- कंठमणि
- गळ्यातील मणी
- जडता
- निर्जीवपणा, बंदिस्तपणा
- दिव्यरस
- दिव्य आनंद
- वृत्तिलता
- मनोवृत्तीरूपी वेल
- अद्वैत
- सारे एकच असल्याची भावना
- अविच्छिन्न
- अखंड, न तुटणारे
- वसुधामाई
- धरतीमाता
- सतार
- एक तंतुवाद्य
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
शिक्षक आणि पालकांसाठी
पहिली कडवी वाचताना मुलांना विचारा — “झरा कोणकोणते खेळ खेळतोय?” उड्या, फुगडी, लोळण, लपाछपी — मुले स्वतःच यादी करतील. मग सांगा की कवीने झऱ्याला अगदी त्यांच्यासारखेच लहान मूल मानले आहे.
मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी चर्चेचा प्रश्न: “कवी झऱ्याला गुरू का मानतात? निसर्गाकडून माणसाला काय शिकता येईल?”
कवीबद्दल — बालकवी
त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे डोळस रूप दिले; ‘निर्झरास’सारख्या रचनांतून निसर्गाशी त्यांचे नाते किती जिव्हाळ्याचे होते, हे दिसते.
अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — औदुंबर · श्रावणमास · आनंदी आनंद गडे · फुलराणी · अनंत · जीर्ण दुर्ग
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“निर्झरास” ही कविता कोणी लिहिली?
बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी.
“निर्झर” म्हणजे काय?
झरा — डोंगरातून वाहत येणारा लहान प्रवाह. “निर्झरास” म्हणजे “झऱ्याला (उद्देशून)”.
कवी झऱ्याला कोणती उपमा देतात?
सुरुवातीला खेळणाऱ्या लहान मुलाची, नंतर कृष्णाच्या मुरलीची, आणि शेवटी खऱ्या कवीची — “तूंच खरा कविराज गुणी”.
कवितेचा शेवट काय सांगतो?
कवी झऱ्याकडे शिकवण मागतात — “शिकवी रे, शिकवी मातें” — माझ्या हृदयातही अशाच सौंदर्याच्या लहरी उसळू देत, अशी प्रार्थना करतात.
“अद्वैत” म्हणजे काय?
दोन नसून सारे एकच असल्याची भावना — ईश्वर, निसर्ग आणि माणूस यांत भेद नाही, असा विचार.
Leave a Reply