ही कविता वाचताना काय पाहावे

ही कविता ऐकण्याची आहे. मोठ्याने वाचून पाहा — पहिल्या कडव्यातील प्रत्येक ओळ एकाच सुरात संपते: लता, युता, पथा, मंगला. दुसऱ्यात करीं, सरीं, तरुवरि. शब्दांचा अर्थ कळण्याआधीच त्यांचा नाद मनात रुजतो.

क्रियापदे जवळजवळ नाहीत. “हो”, “करि”, “पसरे”, “रंगला” — एवढीच. बाकी सगळे शब्द वर्णनाचे. त्यामुळे कविता हलत नाही, ती स्थिरचित्रासारखी उभी राहते — जे चांदण्या रात्रीला अगदी साजेसे आहे.

“गिरिगिरिवरि, तरुतरुवरि” — शब्दाची पुनरावृत्ती करून कवी ‘प्रत्येक डोंगरावर, प्रत्येक झाडावर’ असा अर्थ साधतात. एका ओळीत संपूर्ण भूप्रदेश येऊन जातो.

टीप: कवितेची भाषा संस्कृतप्रचुर आहे, पण ओळी लहान आणि नादमधुर असल्याने ती पाठ करायला सोपी जाते.

शिक्षक आणि पालकांसाठी

अर्थ सांगण्याआधी कविता दोनदा मोठ्याने म्हणून दाखवा. मग मुलांना विचारा — “कोणकोणते शब्द एकसारखे संपतात?” लता–युता–पथा–मंगला ही यमकांची साखळी मुले स्वतःच शोधून काढतात.

पुढचा प्रश्न: “रात्रीला वेल म्हटलं आहे, तर तारे म्हणजे काय?” उत्तर आल्यावर सांगा — कवीने पूर्ण आकाशाचीच एक फुललेली वेल करून टाकली आहे. हीच कल्पनाशक्ती वाढवण्याची गंमत.