आनंदी आनंद गडे

आनंदी आनंद गडे — बालकवींची मराठी कविता
विषय — सर्वत्र पसरलेला आनंद

आनंदी आनंद गडे

कवी — बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे)

आकाशापासून झऱ्यापर्यंत आणि ताऱ्यांपासून भुंग्यापर्यंत — सगळीकडे भरून राहिलेल्या आनंदाचे गाणे. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि मुलांसाठी प्रश्नमंजूषा दिली आहे. Anandi Anand Gade by Balkavi — full Marathi poem with a simple stanza-by-stanza meaning, glossary and a quiz for kids.

आनंदी – आनंद गडे

इकडे, तिकडे, चोहिंकडे.

वरतीं – खालीं मोद भरे;

वायूसंगें मोद फिरे,

नभांत भरला,

दिशांत फिरला,

जगांत उरला,

मोद विहरतो चोहिंकडे;

आनंदी – आनंद गडे

आनंद (मोद) एका जागी बांधलेला नाही — तो वर आकाशात भरला आहे, खाली जमिनीवर पसरला आहे आणि वाऱ्यासोबत सगळीकडे फिरतो आहे. सर्व दिशांना जाऊनही तो जगात उरतोच; कुठेही पाहा, आनंदच आनंद आहे.

सूर्यकिरण सोनेरी हे

कौमुदि ही हंसते आहे;

खुलली संध्या प्रेमानें,

आनंदें गाते गाणें;

मेघ रंगले,

चित्त दंगले,

गान स्फुरलें,

इकडे, तिकडे, चोहिंकडे

आनंदी – आनंद गडे !

सूर्याचे सोनेरी किरण आणि चंद्राचे चांदणे (कौमुदी) जणू हसत आहेत. संध्याकाळ प्रेमाने खुलली असून आनंदाचे गाणे गाते आहे. ढग रंगांत रंगले, ते पाहून मन दंग झाले आणि आपोआप गाणे स्फुरले.

नीलनभी नक्षत्र कसें

डोकावुनि हें पाहतसे;

कुणास बघतें ? मोदाला !

मोद भेटला का त्याला ?

तयामधें तो

सदैव वसतो,

सुखें विहरतो,

इकडे तिकडे चोहिंकडे;

आनंदी – आनंद गडे !

निळ्या आकाशातील नक्षत्र खाली डोकावून पाहते आहे — कुणाला शोधते? आनंदालाच! पण गंमत अशी की तो आनंद त्या नक्षत्रामध्येच सदैव वसलेला आहे. जे शोधतो आहोत ते आपल्यातच असते, हा कवीचा सूचक अर्थ.

वाहति निर्झर मंदगति,

डोलति लतिका वृक्षतती,

पक्षि मनोहर कूजित रे,

कोणाला गातात बरें ?

कमल विकसलें,

भ्रमर गुंगले,

डोलत वदले –

इकडे, तिकडे, चोहिंकडे

आनंदी – आनंद गडे !

झरे संथ गतीने वाहत आहेत, वेली आणि झाडे डोलत आहेत, पक्षी मधुर आवाजात गात आहेत. कमळ उमलले आहे आणि त्यावर गुंगलेले भुंगे डोलत सांगत आहेत — सगळीकडे आनंदच आनंद आहे!

स्वार्थाच्या बाजारांत

किती पामरें रडतात;

त्यांना मोद कसा मिळतो ?

सोडुनि स्वार्था तो जातो –

द्वेष संपला,

मत्सर गेला,

आतां उरला

इकडे, तिकडे, चोहिंकडे

आनंदी – आनंद गडे !

या स्वार्थाच्या बाजारात कितीतरी माणसे रडत बसली आहेत. त्यांना आनंद का मिळत नाही? कारण स्वार्थ सोडल्याशिवाय तो जवळ येत नाही. मनातील द्वेष संपला, मत्सर गेला — की मग उरतो फक्त आनंद, चोहीकडे.

कवितेचा खरा संदेश

पहिली चार कडवी निसर्गातला आनंद दाखवतात — सूर्य, चांदणे, ढग, झरे, पक्षी, कमळ. पण खरी गोम शेवटच्या कडव्यात आहे. कवी विचारतात — एवढा आनंद चोहीकडे असताना माणसे रडत का बसली आहेत?

उत्तर: आनंद बाहेर शोधण्याची गोष्ट नाही, तो पाहण्याची नजर मिळवण्याची गोष्ट आहे. स्वार्थ, द्वेष आणि मत्सर मनात असेपर्यंत तो दिसत नाही; ते संपले की तोच आनंद सगळीकडे दिसू लागतो.

  • निसर्गातल्या लहान गोष्टींत आनंद शोधायला शिका — झरा, पक्षी, फूल.
  • दुसऱ्याचा हेवा केला की स्वतःचाच आनंद हरवतो.
  • जे शोधतो आहोत ते अनेकदा आपल्यातच असते — ताऱ्याचे कडवे नेमके हेच सांगते.

शब्दार्थ

मोद
आनंद
चोहिंकडे
चारही बाजूंना, सगळीकडे
नभ
आकाश
वायूसंगें
वाऱ्यासोबत
विहरणे
मुक्तपणे फिरणे
कौमुदी
चांदणे
मेघ
ढग
चित्त
मन
गान स्फुरणे
आपोआप गाणे सुचणे
नीलनभ
निळे आकाश
नक्षत्र
तारा
निर्झर
झरा
लतिका
वेल
वृक्षतती
झाडांची रांग
कूजित
पक्ष्यांचा मधुर आवाज
विकसणे
उमलणे
भ्रमर
भुंगा
पामर
दीन, हतबल माणूस
मत्सर
दुसऱ्याच्या सुखाचा जळफळाट
सदैव
नेहमी

कविता समजली का?

सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.

कवीबद्दल — बालकवी

त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) हे “बालकवी” या नावाने ओळखले जातात. अवघ्या २८ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेला निसर्गाचे असे डोळस रूप दिले, की त्यांना मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जाते.

अधिक वाचा: बालकवींचा संपूर्ण परिचय · त्यांच्या इतर कविता — श्रावणमास · औदुंबर · फुलराणी · गाणाऱ्या पक्ष्यास

पालक आणि शिक्षकांसाठी टीप

ही कविता म्हणण्यासाठीच लिहिली आहे. “इकडे, तिकडे, चोहिंकडे” ही ओळ प्रत्येक कडव्यात परत येते — मुलांना तेवढाच भाग गटाने म्हणायला सांगा आणि बाकी ओळी तुम्ही म्हणा. दोन-तीन आवर्तनांतच कविता पाठ होते.

नंतर विचारा — “तुला आज कुठे कुठे आनंद दिसला?” मुलाची उत्तरे कवितेच्या कडव्यांशी जोडून दाखवा. पाठांतरासाठी वरचे “पाठांतर सराव” बटण वापरा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

“आनंदी आनंद गडे” ही कविता कोणी लिहिली?

बालकवी म्हणजेच त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (१८९०–१९१८) यांनी. ते मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी मानले जातात.

“मोद” म्हणजे काय?

मोद म्हणजे आनंद. संपूर्ण कवितेत हाच शब्द पुन्हा पुन्हा येतो — नभात भरलेला, दिशांत फिरलेला आणि जगात उरलेला मोद.

कवितेचा मुख्य संदेश काय आहे?

आनंद सगळीकडे भरून राहिला आहे, पण तो दिसण्यासाठी मनातील स्वार्थ, द्वेष आणि मत्सर सोडावा लागतो.

“कौमुदी” म्हणजे काय?

चंद्राचे चांदणे. “कौमुदि ही हंसते आहे” म्हणजे चांदणे जणू हसते आहे.

कविता पाठ कशी करावी?

प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी येणारी “इकडे, तिकडे, चोहिंकडे / आनंदी – आनंद गडे !” ही धृवपंक्ती आधी पक्की करा; मग एकेक कडवे जोडत जा. वरचे “पाठांतर सराव” बटण त्यासाठीच आहे.

🔗 हा लेख शेअर करा

WhatsApp Facebook Twitter

Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *