दंवाचे थेंब
कवी — केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)
वेलीवर चमकणारे दवाचे थेंब, बाळाचा निरागस प्रश्न आणि त्या उत्तरातून अचानक उघडणारे आईचे जुने दुःख. सुरुवातीला बालगीत वाटणारी ही कविता शेवटी काळजाला भिडते. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Danvache Themb by Keshavsut — the complete Marathi poem with a stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.
पालकांसाठी सूचना: कवितेचा पूर्वार्ध लहान मुलांसाठी अगदी योग्य आहे — बाळाचे कुतूहल आणि आईचे उत्तर. मात्र उत्तरार्धात आईला तिची गेलेली मुले आठवतात; हा भाग करुण आहे. लहान मुलांना पहिली आठ कडवी वाचून दाखवावीत आणि शेवटचा भाग मोठ्या मुलांसाठी ठेवावा.
“ कोठुनि हे आले येथें ?
काल संध्याकाळीं नव्हते ! —”
हिमकण पाहुनि ते वेलीं —
वरि पडले आज सकाळीं.
“हे इथे कुठून आले? काल संध्याकाळी तर नव्हते!” — सकाळी वेलीवर पडलेले दवाचे थेंब पाहून बाळ आश्चर्याने विचारते.
आईला बाळया वदला
कुतुकानें उत्सुकलेला —
“ दिसती हे गोजिरवाणें
मोत्यांचे जैसे दाणे !
कुतूहलाने भरलेले बाळ आईला म्हणते — “हे किती गोंडस दिसतात! अगदी मोत्यांच्या दाण्यांसारखे!”
आई ग ! तर वद मातें
कोठूनि हे आले येथें ?
सूर्याच्या ह्या किरणांत
कसे पहा चकमकतात !
“आई, मला सांग ना — हे इथे कुठून आले? सूर्याच्या किरणांत ते कसे चकाकताहेत बघ!”
मौज मला भारी वाटें !
होते हे तर वद कोठें ?”
चुम्बुनियां त्या तनयातें
वर करुनी बोट वदे ते —
“मला भारी गंमत वाटते आहे! सांग ना, हे आधी कुठे होते?” — आई त्या मुलाचे चुंबन घेते आणि वर आकाशाकडे बोट दाखवत सांगते —
“ चन्द्र आणि नक्षत्रें तीं
शोभलीं जेथ वा रातीं,
उजेडहि जेथुनि येतो,
पाउसहि जेथुनि पडतो,
“रात्री चंद्र आणि तारे जिथे शोभून दिसतात, जिथून उजेड येतो आणि जिथून पाऊसही पडतो —”
तेथुनि हे आले येथें;
तेथुनीच हे आले येथें;
“राहतील येथें का ते ?
मिळतिल का खेळायातें ?
“तिथूनच हे इथे आले आहेत.” बाळ लगेच विचारते — “मग ते इथेच राहतील का? मला खेळायला मिळतील का?”
मज गम्मत वाटे, आई,
घेउनि दे मजला कांहीं ! ”
“ नाहीं रे ! ते स्वकरांत
येणार गडया नाहीत;
“आई, मला गंमत वाटते — मला त्यातले काही घेऊन दे ना!” आई म्हणते — “नाही रे बाळा, ते हातात येणारे नाहीत.”
कौतुक कर बघुनी त्यांतें
असती ते जोंवरि येथें;
सूर्य त्यांस अपुल्या किरणीं
नेईलचि लौकर गगनीं ! ”
“ते जोपर्यंत इथे आहेत तोपर्यंतच पाहून त्यांचे कौतुक करून घे — कारण सूर्य आपल्या किरणांनी त्यांना लवकरच पुन्हा आकाशात नेईल.”
“ जातिल ते लौकर गगनीं ”
वदतां गहिंवरली जननि !
गतबाळें तिजला स्मरलीं
डोळयांत आंसवें आलीं !
“ते लवकरच आकाशात निघून जातील” — हे बोलतानाच आईचा गळा दाटून आला. तिला आपली गेलेली बाळे आठवली आणि डोळ्यांत आसवे उभी राहिली.
“ देवा रे ! ” मग ती स्फुंदे —
“ एवढा तरी लाभूं दे !”
म्हणुनि तिनें त्या बाळासी
धरिलें दृढ निज ह्रदयासीं !
“देवा रे!” असे म्हणत ती हुंदके देऊ लागते — “निदान हा तरी मला लाभू दे!” आणि त्या बाळाला तिने घट्ट हृदयाशी धरले.
पाहुनि त्या देखाव्याला,
कळवळा कवीला आला;
वेडावुनि तयाच नादें
“ खरेंच ! ” तो पुसतो खेदें —
हे दृश्य पाहून कवीचे मन कळवळले. त्याच विचारात हरवून जाऊन तो खेदाने विचारतो —
“ होते हिमबिंदु सकाळीं,
कोठें ते सायंकाळीं ?”
“सकाळी जे दवबिंदू होते, ते संध्याकाळी कुठे असतात?” — म्हणजेच, जे सुंदर आणि प्रिय आहे ते कायमचे का टिकत नाही?
बालगीत ते करुणगीत — कवितेचे वळण
ही कविता दोन भागांत मोडते, आणि तिचे सौंदर्य त्या अचानक बदलणाऱ्या सुरात आहे.
कवितेचा खरा घाव कोणता? बाळाला काहीच कळलेले नाही. तो अजूनही थेंब मागतो आहे. आईचे दुःख त्याच्यापर्यंत पोहोचतच नाही — आणि वाचकाला ते सगळे दिसते. हीच या कवितेची ताकद.
शेवटचा प्रश्न. “होते हिमबिंदु सकाळीं, कोठें ते सायंकाळीं ?” — वरवर तो दवाबद्दलचा प्रश्न आहे. पण खरा प्रश्न वेगळाच आहे: जे सुंदर आणि प्रिय आहे, ते इतक्या लवकर का निघून जाते? कवी उत्तर देत नाहीत; प्रश्नावरच कविता संपते.
ही कविता वाचताना काय पाहावे
संपूर्ण कविता संवादात आहे. बाळ विचारते, आई उत्तर देते — आणि कवी फक्त शेवटी एकदाच बोलतो. वर्णन जवळजवळ नाहीच; सगळे चित्र त्या दोघांच्या बोलण्यातूनच उभे राहते.
“गगनीं” या एका शब्दाचे दोन अर्थ. आई म्हणते, सूर्य त्यांना पुन्हा गगनी नेईल. तोच शब्द पुढच्या ओळीत तिच्या गेलेल्या बाळांसाठीही लागू होतो — देवाघरी जाणे. एका शब्दावर संपूर्ण कविता फिरते.
आईचे दुःख कधीच स्पष्ट सांगितलेले नाही. “गतबाळें तिजला स्मरलीं” एवढेच. कोण, कधी, किती — काहीच नाही. न सांगितल्यामुळेच ते अधिक जाणवते.
शब्दार्थ
- दंव
- पहाटे पडणारे ओल; ओस
- हिमकण
- दवाचा कण
- हिमबिंदु
- दवाचा थेंब
- वेल
- वेली, लता
- कुतुक
- कुतूहल, उत्सुकता
- उत्सुकलेला
- उत्सुक झालेला
- गोजिरवाणे
- गोंडस, सुंदर
- वद
- सांग
- मातें
- मला
- चकमकणे
- चकाकणे
- मौज
- गंमत
- चुम्बुनियां
- चुंबन घेऊन
- तनय
- मुलगा
- नक्षत्र
- तारा
- गगन
- आकाश
- स्वकर
- स्वतःचा हात
- गडया
- बाळा, मित्रा (लाडाने)
- जोंवरि
- जोपर्यंत
- गहिंवरणे
- मन भरून येणे, गळा दाटणे
- जननी
- आई
- गतबाळें
- गेलेली — मृत झालेली मुले
- आंसवें
- अश्रू
- स्फुंदणे
- हुंदके देऊन रडणे
- दृढ
- घट्ट
- निज
- स्वतःचे
- कळवळा
- अनुकंपा, मनातून वाईट वाटणे
- खेद
- दुःख, विषाद
- सायंकाळ
- संध्याकाळ
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
शिक्षक आणि पालकांसाठी
लहान मुलांसाठी: पहिली आठ कडवी घ्या. सकाळी बागेत किंवा गच्चीत जाऊन खरे दवाचे थेंब दाखवा — पानावर, गवतावर, गाडीच्या काचेवर. मग विचारा, “हे कुठून आले असतील?” मुलाचे उत्तर ऐकून मग कविता वाचा. दुपारी पुन्हा त्याच जागी न्या आणि विचारा, “आता कुठे गेले?” — विज्ञान आणि कविता एकाच वेळी शिकतात.
मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी: संपूर्ण कविता घ्या आणि विचारा — “कविता बालगीतासारखी सुरू होते; ती नेमकी कोणत्या ओळीपासून बदलते?” बहुतेक विद्यार्थी “गहिंवरली जननि” ही ओळ अचूक ओळखतात. तिथून पुढे करुण रसाची चर्चा घेता येते.
हा भाग संवेदनशील आहे; ज्या वर्गात एखाद्या मुलाने नुकतेच कुणी गमावले असेल, तिथे तो जपून हाताळावा.
कवीबद्दल — केशवसुत
कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) हे “केशवसुत” या नावाने ओळखले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंड हे त्यांचे गाव. अवघ्या ३९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेचे रूपच बदलून टाकले — म्हणून त्यांना आधुनिक मराठी काव्याचे जनक मानले जाते.
त्यांच्यापूर्वीची मराठी कविता बहुतांशी संतकाव्य किंवा पंडिती काव्य होती. केशवसुतांनी प्रथमच कवितेत सामाजिक समता, विज्ञाननिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य आणले. “तुतारी”, “नवा शिपाई”, “स्फूर्ति” या त्यांच्या कविता आजही तितक्याच धगधगत्या वाटतात; तर “दंवाचे थेंब”सारख्या रचनांत त्यांची हळवी, कोमल बाजू दिसते.
अधिक वाचा: स्फूर्ति · मराठी कविता संग्रह · बालकवींचा परिचय
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“दंवाचे थेंब” ही कविता कोणी लिहिली?
केशवसुत म्हणजेच कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) यांनी.
कवितेचा मुख्य आशय काय आहे?
जे सुंदर आहे ते अनेकदा अल्पजीवी असते. दवाचे थेंब आणि अकाली गेलेली मुले — दोघांची क्षणभंगुरता कवी एका प्रसंगातून मांडतात.
“गतबाळें” म्हणजे काय?
गेलेली म्हणजे मृत झालेली मुले. आईला ती आठवतात, म्हणूनच “जातिल ते लौकर गगनीं” हे वाक्य बोलताना तिचा गळा दाटतो.
दवाचे थेंब सकाळीच का दिसतात?
रात्री हवा थंड होते आणि हवेतील बाष्प पानांवर, गवतावर पाण्याच्या थेंबांत बदलते. सूर्य उगवला की उष्णतेने ते पुन्हा वाफ होऊन उडून जातात — कवितेत आई हेच काव्यात्म भाषेत सांगते.
ही कविता लहान मुलांना शिकवावी का?
पहिली आठ कडवी नक्की — ती अस्सल बालकविता आहे. शेवटचा भाग करुण असल्याने तो मोठ्या मुलांसाठी अधिक योग्य.
Leave a Reply