पुष्पाप्रत
कवी — केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)
लहानपणी जे फूल खेळगडी होते, तेच आता इतके पवित्र वाटते की त्याला स्पर्श करायलाही भीती वाटावी. फूल तसेच आहे — बदलला आहे तो पाहणारा. खाली संपूर्ण कविता, प्रत्येक कडव्याचा सोपा अर्थ, शब्दार्थ आणि प्रश्नमंजूषा. Pushpaprat by Keshavsut — the complete Marathi poem with a stanza-by-stanza meaning, glossary and quiz.
वाचकांसाठी सूचना: पहिली काही कडवी फुलाच्या सौंदर्याची असून लहान मुलांनाही ती आवडतील. पुढचा भाग मात्र हरवलेले बालपण आणि मनातील उदासी यांविषयी आहे, त्यामुळे संपूर्ण कविता मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी अधिक योग्य. लहान मुलांसाठी बालकवींची फुलराणी ही फुलावरची कविता पाहा.
पुष्पा ! सुन्दर किती तूं दिससी !
सौकुमार्य माधुर्यहि धरिसी !
तुजला बघतां मन माझें तूं—वेडें रे करिसी !
हे फुला, तू किती सुंदर दिसतोस! कोमलता आणि गोडवा दोन्ही तुझ्यात आहेत. तुला पाहताच माझे मन वेडे होऊन जाते.
तूं आणिक मी पूर्वी होतों
खेळगडी रे ? स्मरूनि अहा तो !
काळ सुखाचा, आतां चित्ता—खेद फार होतो !
तू आणि मी — पूर्वी आपण खेळगडी होतो ना? तो सुखाचा काळ आठवला की आता मात्र मनाला फार खेद होतो.
मुग्ध मधुरता चित्तीं घेतां,
पूर्वी अपुली होती समता;
गेला गेला काळ अहह तो ! — फेर किती आतां !
मनात निरागस गोडवा असेपर्यंत आपण दोघे सारखेच होतो. पण तो काळ गेला — आणि आता आपल्यात केवढा फरक पडला आहे!
सौकुमार्य तव अजुनी आहे !
हंसतचि आहे हास्य तुझें हे.
परि मम भाळीं ढग अश्रूंचा — हाय ! डवरलाहे !
तुझी कोमलता अजूनही तशीच आहे, तुझे हसणेही तसेच चालू आहे. पण माझ्या नशिबावर मात्र अश्रूंचा ढग दाटून आला आहे.
तुजला पाहुनि मीं नाचावें,
दुडदुड धांवत तुजशीं यावें,
प्रेमें तुजला स्वकरीं घेउनि — सखया चुंबावें !
पूर्वी असे व्हायचे — तुला पाहताच मी नाचावे, दुडदुड धावत तुझ्याकडे यावे, आणि प्रेमाने तुला हातात घेऊन चुंबन घ्यावे.
आतांहि गमे ध्यावें तुजला,
परी सुटतसे कंप कराला !
दिव्यत्वाला स्पर्श कराया — भय वाटे मजला !
आताही तुला जवळ घ्यावेसे वाटते — पण हात थरथरू लागतो. तुझ्यातल्या दिव्यत्वाला स्पर्श करायचे मला भय वाटते. (हीच कवितेची मध्यवर्ती ओळ.)
रम्य धुक्याची अद्भुत सृष्टि
तोंत उघडिसी आपुली दृष्टि,
मग तो भास्वान् तुजवरि करितो — तेजाची वृष्टि !
धुक्याची ती सुंदर, अद्भुत सृष्टी असते तेव्हा तू डोळे उघडतोस — आणि मग सूर्य तुझ्यावर तेजाचा वर्षाव करतो.
मरुद्गण तुझ्या पाळणियाला
तत्पर आंदोलन द्यायाला,
पक्षिमुखांही स्वर्ग तुझ्यावरि — गाई गीतांला !
वारे तुझ्या पाळण्याला झोके द्यायला तत्पर उभे असतात, आणि पक्ष्यांच्या मुखांतून स्वर्गच जणू तुझ्यासाठी गाणी गातो.
रम्य तुझें बा जिणें कितीतरी,
परिमलयश तव जाय भूवरी,
कालहि तुझिया दिव्यत्वाला — वाटे नमन करी !
तुझे आयुष्य किती रम्य आहे! तुझ्या सुगंधाची कीर्ती सर्व भूमीवर पसरते. आणि वाटते, काळसुद्धा तुझ्या दिव्यत्वापुढे नमन करत असावा.
चिरतरुणा रे ! चिररुचिरा रे !
तुजसन्निध तो वास बरा रे !
तुजमजमध्यें परी केवढी — आहे रुंद दरी रे !
हे चिरतरुणा, हे सदैव सुंदर दिसणाऱ्या! तुझ्या सान्निध्यात राहणे किती बरे वाटेल. पण तुझ्या आणि माझ्यामध्ये आता केवढी रुंद दरी पडली आहे!
काळोखाच्या जगामधें या,
मृत आशांच्या चित्तांवरुनि या
पिशाच्चा माझें भटकत आहे — शांति नसेचि तया !
या काळोख्या जगात, मेलेल्या आशांच्या ढिगाऱ्यावरून माझे मन पिशाच्चासारखे भटकत राहते — त्याला कुठेही शांती मिळत नाही.
मच्चिताच्या क्षितिजावरती
नृत्याला जीं स्वप्नें करिती
निदान, त्यांच्यामध्यें मजला — भासो तव मूर्ति !
माझ्या मनाच्या क्षितिजावर जी स्वप्ने नाचत असतात, निदान त्यांच्यामध्ये तरी मला तुझे रूप दिसो — एवढीच माझी इच्छा.
सौभाग्य पुष्पा ! तव गावयाला
मी पात्र नाहीं गमतें मनाला;
भुंगे तुझे स्तोत्र सुरेख गाती
ऐकूनि तें सर्व पळोत खंती !
हे भाग्यवान फुला, तुझे गुणगान गाण्याची माझी पात्रता नाही असे मनाला वाटते. तुझे खरे स्तोत्र तर तुझ्याभोवतीचे भुंगेच सुरेख गातात — ते ऐकून माझ्या मनातली सारी खंत पळून जावो! (इथे वृत्त बदलते — शेवटचा हा श्लोक ‘इंद्रवज्रा’ वृत्तात आहे.)
फूल तेच — बदलला तो पाहणारा
कवितेची सगळी शक्ती एका साध्या पण चटका लावणाऱ्या कल्पनेत आहे: फुलात काहीच बदललेले नाही. “सौकुमार्य तव अजुनी आहे ! हंसतचि आहे हास्य तुझें हे.” तेच सौंदर्य, तेच हसू.
बदलला आहे तो कवी. लहानपणी दोघे “खेळगडी” होते — बरोबरीचे. आता मात्र “तुजमजमध्यें परी केवढी आहे रुंद दरी रे !” ती दरी फुलाने निर्माण केलेली नाही; ती कवीच्या आयुष्याने केली आहे.
कवितेतील सर्वात मोठे वळण: “दिव्यत्वाला स्पर्श कराया — भय वाटे मजला !” पूर्वी ज्या फुलाला दुडदुड धावत जाऊन उचलून घ्यायचे, त्यालाच आता हात लावताना कंप सुटतो. मैत्रीचे रूपांतर आदरात — आणि आदराचे अंतरात होते, हे कवी एका ओळीत दाखवतात.
ही कविता वाचताना काय पाहावे
वृत्त शेवटी बदलते. संपूर्ण कविता अंजनीगीत या वृत्तात आहे — दोन आखूड ओळी आणि एक लांब ओळ, असा झुलणारा ताल. पण शेवटचा श्लोक इंद्रवज्रा वृत्तात आहे. चाल बदलताच सूरही बदलतो — आतापर्यंतचे संबोधन संपून तिथे प्रार्थना सुरू होते.
निसर्ग फुलाचे लाड करतो. वारे पाळण्याला झोके देतात, पक्षी गाणी गातात, सूर्य तेजाचा वर्षाव करतो — आणि “कालहि तुझिया दिव्यत्वाला वाटे नमन करी”. काळ माणसाला झिजवतो, पण फुलापुढे तोच नतमस्तक होतो. हा विरोधाभास कवितेच्या केंद्रस्थानी आहे.
शेवटची नम्रता. कवी म्हणतात — तुझे स्तोत्र गाण्याची माझी पात्रता नाही; ते तुझ्याभोवतीचे भुंगेच चांगले गातात. आणि मागणे तरी काय? स्वतःसाठी सुख नाही — फक्त “ते गाणे ऐकून माझी खंत पळून जावो” एवढेच.
शब्दार्थ
- पुष्पाप्रत
- फुलाला उद्देशून
- सौकुमार्य
- कोमलता, नाजूकपणा
- माधुर्य
- गोडवा
- खेळगडी
- खेळातला सोबती
- स्मरणे
- आठवणे
- चित्त
- मन
- खेद
- दुःख, विषाद
- मुग्ध
- निरागस, भोळा
- समता
- सारखेपणा
- फेर
- फरक, अंतर
- भाळ
- कपाळ; नशीब
- डवरणे
- दाटून येणे, बहरणे
- दुडदुड
- लहान मुलाच्या धावण्याचा आवाज
- स्वकर
- स्वतःचा हात
- गमे
- वाटते
- कंप
- थरथर
- कर
- हात
- दिव्यत्व
- दैवी, पवित्र असणे
- भास्वान्
- सूर्य
- वृष्टि
- वर्षाव
- मरुद्गण
- वारे, वायुदेवता
- आंदोलन
- झोका देणे
- तत्पर
- तयार, सज्ज
- पक्षिमुख
- पक्ष्यांची तोंडे
- जिणें
- जगणे, आयुष्य
- परिमल
- सुगंध
- परिमलयश
- सुगंधाची कीर्ती
- भूवरी
- पृथ्वीवर
- चिरतरुण
- सदैव तरुण
- चिररुचिर
- सदैव सुंदर दिसणारा
- सन्निध
- जवळ, सान्निध्यात
- वास
- राहणे
- दरी
- खोल अंतर
- पिशाच्च
- भूत; इथे — भटकणारे अस्वस्थ मन
- मच्चित
- माझे मन
- क्षितिज
- आकाश-जमीन मिळण्याची रेषा; इथे — मनाची सीमा
- मूर्ति
- रूप
- सौभाग्य
- भाग्यवान
- पात्र
- लायक
- स्तोत्र
- स्तुतिगीत
- भुंगा
- फुलावर घोंघावणारा कीटक
- खंती
- खंत, दुःख
- अंजनीगीत
- एक मराठी वृत्त — दोन आखूड ओळी आणि एक लांब ओळ
- इंद्रवज्रा
- अकरा अक्षरांचे संस्कृत वृत्त — शेवटच्या श्लोकाची चाल
कविता समजली का?
सहा छोटे प्रश्न सोडवून पाहा.
शिक्षक आणि पालकांसाठी
वर्गात शिकवताना एक साधा प्रश्न पुरेसा आहे: “कवितेत फुलामध्ये काय काय बदललं आहे?” विद्यार्थी शोधत बसतात आणि शेवटी उत्तर येते — काहीच नाही. तिथून पुढे “मग बदललं कोण?” हा प्रश्न विचारला की कवितेचा गाभा आपोआप उघडतो.
दुसरा उपक्रम: “लहानपणी तुम्हाला आवडणारी एखादी गोष्ट आठवा — खेळणे, झाड, जागा. ती आज पाहिली तर तशीच वाटते का?” मोठ्या विद्यार्थ्यांना यावर पाच ओळी लिहायला सांगा.
भाषेसाठी: “दुडदुड”, “डवरणे”, “परिमलयश”, “चिरतरुण” हे शब्द वेगळे काढून वाक्यांत वापरायला सांगा. आणि दोन वृत्तांचा फरक — अंजनीगीत व इंद्रवज्रा — मोठ्याने वाचून दाखवला की लगेच जाणवतो.
कवीबद्दल — केशवसुत
कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) हे “केशवसुत” या नावाने ओळखले जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मालगुंड हे त्यांचे गाव. अवघ्या ३९ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी मराठी कवितेचे रूपच बदलून टाकले — म्हणून त्यांना आधुनिक मराठी काव्याचे जनक मानले जाते.
त्यांच्यापूर्वीची मराठी कविता बहुतांशी संतकाव्य किंवा पंडिती काव्य होती. केशवसुतांनी प्रथमच कवितेत सामाजिक समता, विज्ञाननिष्ठा आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य आणले. “तुतारी”, “नवा शिपाई”, “स्फूर्ति” या त्यांच्या कविता आजही तितक्याच धगधगत्या वाटतात.
अधिक वाचा: मराठी कविता संग्रह · बालकवींचा परिचय
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
“पुष्पाप्रत” ही कविता कोणी लिहिली?
केशवसुत म्हणजेच कृष्णाजी केशव दामले (१८६६–१९०५) यांनी.
“पुष्पाप्रत” म्हणजे काय?
“फुलाला उद्देशून”. संपूर्ण कविता कवी फुलाशी बोलत असल्यासारखी लिहिली आहे.
कवितेचा मुख्य आशय काय आहे?
फुलात काहीच बदललेले नाही — बदलला आहे तो पाहणारा. लहानपणीचा खेळगडी आता इतका पवित्र वाटतो की त्याला स्पर्श करायलाही भीती वाटते.
“मरुद्गण” आणि “भास्वान्” म्हणजे काय?
मरुद्गण म्हणजे वारे (वायुदेवता) आणि भास्वान् म्हणजे सूर्य.
कवितेच्या शेवटी वृत्त का बदलते?
मुख्य कविता ‘अंजनीगीत’ वृत्तात आहे आणि शेवटचा श्लोक ‘इंद्रवज्रा’ वृत्तात. चाल बदलताच संबोधन संपून प्रार्थना सुरू होते.
Leave a Reply