समोर एक भव्य पण पडका, मोडकळीस आलेला किल्ला पसरला आहे. हाच तो दुर्ग, जिथे पूर्वी सिंहासारख्या शूर आणि साहसी वीरांनी वस्ती केली होती.

किल्ल्याच्या कड्याकपारींतून घुमत वाहणारी नर्मदा आजही त्या वीरांच्या यशाची गाणी गाते आहे — आणि जणू सर्व देशाला ‘आजचे कर्तव्य काय आहे’ हे सांगते आहे.

याच गडावरच्या रंगमहालात कधी काळी फुलांच्या शय्या होत्या, ऐषाराम होता. पण स्वातंत्र्याचा प्रश्न आला तेव्हा त्याच वीरांनी त्या सुखाची राख करून टाकली.

ज्यांच्यासाठी तलवारीची धार हीच एकमेव देवता होती, आणि तिला रक्ताचा अभिषेक करणे — म्हणजे प्रत्यक्ष लढणे — हेच ज्यांचे ब्रीद होते.

ज्यांनी स्वातंत्र्यासाठी केवळ प्राणच नाही, तर आपला संपूर्ण संसार अर्पण केला — अशा वीरांचे वास्तव्य पूर्वी याच ठिकाणी होते.

आणि आज? आज तिथे कोणी एक क्षुद्र पुजारी देवीच्या पूजेसाठी कुंकवाने माखलेले चंदन आपल्या हाताने वाहत बसतो — तेवढेच त्याचे विश्व.

नशेत झिंगलेला तो, कोणतीही भावना मनात न ठेवता, त्या थोर पूर्वजांच्या कथा नुसत्याच सांगत राहतो. ज्या इतिहासाने अंगावर रोमांच यायला हवा, तो त्याच्यासाठी निव्वळ रोजची बडबड झाला आहे.

“हे तर काळाचे खेळ, असेच चालायचे” असे म्हणून आपण मोकळे होतो. पण खरे दुःख वेगळेच आहे — या ऱ्हासाचे आम्हाला काहीच वाटेनासे झाले आहे.

शेवटी कवी टोकाचा उपरोध करतात — भाड्याच्या एका खुराड्यात आम्ही खुशाल राहू; आमच्यासारख्या क्षुद्र जिवांना असले भव्य रंगमहाल कशाला हवेत! हे कौतुक नाही, स्वतःच्या संकुचितपणावर ओढलेला आसूड आहे.