तुतारी

एक तुतारी द्या मज आणुनी,
फुंकिन मी जो स्वप्राणानें,
भेदुनि टाकित सगळीं गगनें —
दीर्घ जिच्या त्या किंकाळीनें;
अशी तुतारी द्या मजलागुनि,

अवक्राशाच्या ओसाडींतिल
पडसाद मुके जे आजवरी
होतिल ते वाचाल सत्वरी
फुंक मारीतं जीला जबरी —
कोण तुतारी ती मज देइल ?

सारंगी ती सतार सुन्दर
वीणा, वीनहि, मृदंग, बाजा,
सूरहि, सनई, अलगुज माझ्या —
कसचीं हीं हो पडतिल काजा ?
एक तुतारी द्या तर सत्वर.

रुढी जुलूम यांची भेसुर
सन्तानें राक्षसी तुम्हांला
फाडुनि खाती, ही हतवेला —
जल्शाची का ? पुसा मनाला !
तुतारीनें ह्या सावध व्हा तर !

अवडम्बरलीं ढगें कितीतरि,
रविकिरणांचा चूर होतसे,
मोहर सगळा गळुनि जातसे,
कीड पिकांवरि सर्वत्र दिसे !
गाफिलगिरी तरिही जगावरि !

चमत्कार ? ‘ तें पुराण तेथुनि
सुन्दर, सोज्वळ, गोडें, मोठें ? ’
‘ अलिकडलें तें सगळें खोटें ? ’
म्हणती धरुनी ढेरीं पोटें ;
धिक्कार अशा मुर्खांलागुनि ?

जुन्या नभीं या ताजे तारक,
जुन्या भूमिवर नवी टवटवी,
जुना समुद्रहि नव रत्नें वी;
जुन्यांतून जी निष्पत्ति नवी —
काय नव्हे ती श्रेयस्कारक ?

जुनें जाउं द्या मरणालागुनि,
जाणुनि किंवा पुरुनी टाका,
सडत न एक्या ठायीं ठाका,
सावध ! ऐका पुढल्या हांका ?
खांद्यास चला खांदा भिडवुनि !

प्राप्तकाल हा विशाल भूधर,
सुन्दर लेणीं तयांत खोदा.
निजनामें त्यांवरती नोंदा
बसुनि कां वाढवितां मेदा ?
विक्रम कांहीं करा, चला तर !

अटक कशाची बसलां घालुनि ?
पूर्वज वदले त्यां गमलें तें,
ऐका खुशाल सादर चित्ते;
परंतु सरका विशंका पुढतें —
निरोप त्यांचा ध्यानीं घेउनि.

निसर्ग निर्घुण त्याला मुर्वत —
नाहीं अगदी पहा कशाची !
कालासह जी क्रीडा त्याची,
ती सकलांला समान जाची —

त्यांशीं भिडुनी झटुनी झगडत
उठवा अपुले उंच मनोरे,
पुराण पडक्या सदनीं कांरे !
भ्याड बसुनियां रडतां पोरें ?
पुरुषार्य नव्हे पडनें रखडत !

संघशक्तिच्या भुईंत खंदक
रुंद पडुनि शें तुकडे झाले,
स्वार्थानपेक्ष जीवीं अपुलें
पाहिजेंत ते सत्वर भरलें;
ध्या त्यांत उडया तर बेलाशक !

धार धरिलिया प्यार जिवावर
रडतिल रडोत, रांडा पोरें,
गतशतकांचीं पापें घोरें —
क्षालायाला तुमचीं रुधिरें —
पाहिजे रे ! स्त्रैण न व्हा तर !

जाऊं बघतों नांव लयाप्रत
तशांत बनला मऊ मेंढरें,
अहह ! घेरिलें आहे तिमिरें,
परंतु होऊं नका बावरे —
धीराला दे प्रसंग हिंमत !

धर्माचें माजवूनि डम्बर,
नीतीला आणिती अडथळे,
विसरुनियां हें जातात खुळें :—
नीतीचे पद जेथें न ढळें —
धर्म होतसे तेथेंच स्थिर,

हल्ला करण्या तर दंभावर–तर बंडांवर,
शूरांनो ! या, त्वरा करा रे !
समतेचा घ्वज उंच घरां रे !
नीतीची द्वाही पसरा रे !
तुतारिच्या ह्या सुराबरोबर !

नियमन मनुजासाठीं, मानत्र —
नसे नियमनासाठीं जाणा,
प्रगतिस जर तें हाणी टोणा,
झुगारूनि तें देउनि, बाणा
मिरवा निज ओजाचा अभिनव !

घातक भलत्या प्रतिबंधांवर
हल्ला नेण्या करा त्वरा रे !
उन्नतिचा ध्वज उंच घरा रे !
वीरांनो ! तर पुढें सरा रे —
आवेशानें गर्जत ’ हर हर ’ !

पुर्वींपासुनि अजुनि सुरासुर
तुंबळ संग्रामाला करिती;
सम्प्रति दानव फार माजती,
देवांवर झेंडा मिरविती !
देवांच्या मद्तीस चला तर !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

मराठी साहित्यातील क्रांतीचे अग्रदूत केशवसूत (कृष्णाजी केशव दामले) यांची ‘तुतारी’ ही कविता म्हणजे केवळ काव्य नसून ते एक ‘रणशिंग’ आहे. ही कविता समाजातील जडता, जुनाट रूढी आणि अन्याय यांच्याविरुद्ध बंड पुकारण्यासाठी लिहिली गेली आहे.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. तुतारीची मागणी (कडवे १ – ३)

कवी म्हणतात, मला अशी एक तुतारी द्या जिच्यात मी माझा पूर्ण प्राण फुंकून आवाज काढेन आणि तो आवाज आकाशाची सर्व आवरणे भेदून टाकेल. आजवर निसर्गाच्या ज्या कोपऱ्यात शांतता होती, तिथेही माझा आवाज घुमेल. मला सतार, वीणा किंवा मृदंग नको आहे, कारण ही वाद्ये केवळ मनोरंजनासाठी आहेत. आजच्या या कठीण काळात समाजाला जागृत करण्यासाठी मला फक्त ‘तुतारी’ हवी आहे.

२. समाजाची दयनीय अवस्था (कडवे ४ – ५)

समाजावर रूढी आणि जुलूम यांच्या राक्षसी संतानांनी ताबा मिळवला आहे. लोक गाफील आहेत, जणू काही सुगीच्या पिकावर कीड पडली आहे आणि मोहर गळून जात आहे. अशा वेळी जल्लोष किंवा उत्सव साजरा करण्याऐवजी सावध होण्याची गरज आहे.

३. जुन्या-नव्याचा संघर्ष (कडवे ६ – ७)

काही लोक “जुने तेच सोने” असे म्हणून नव्या विचारांना खोटे ठरवतात. कवी अशा मूर्ख लोकांचा धिक्कार करतात. ते म्हणतात की, गगन जरी जुने असले तरी त्यात नवे तारे चमकतात, जमीन जुनी असली तरी त्यावर नवी टवटवी येते. जुन्यातून जे नवीन निर्माण होते, तेच जगाच्या कल्याणाचे (श्रेयस्कर) असते.

४. बदलाची हाक (कडवे ८ – १०)

“जुने जाऊ द्या मरणालागुनी” – जे विचार सडले आहेत, जे समाजाला मागे खेचत आहेत, त्यांना गाडून टाका. एकाच ठिकाणी सडत पडू नका. खांद्याला खांदा भिडवून प्रगतीच्या दिशेने चला. पूर्वजांचा सन्मान करा, त्यांचे ऐका, पण त्यांच्या विचारांत अडकून न पडता पुढील प्रगतीचा मार्ग धरा.

५. पुरुषार्थाची गरज (कडवे ११ – १२)

निसर्ग कोणाचीही गय करत नाही, तो सर्वांना समान लेखतो. अशा निसर्गाशी आणि काळाशी दोन हात करून आपले अस्तित्व निर्माण करा. जुन्या पडक्या विचारांच्या घरात (सदनी) भित्र्या मुलांसारखे रडत बसू नका. रडत आणि रखडत पडणे हा पुरुषार्थ नव्हे.

६. संघशक्ती आणि त्याग (कडवे १३ – १५)

आपल्या समाजात स्वार्थामुळे तुकडे पडले आहेत. ही दरी भरून काढण्यासाठी निस्वार्थीपणे कार्य करा. जर स्वातंत्र्यासाठी किंवा सत्यासाठी बलिदान द्यावे लागले, तर मागे हटू नका. तुमच्या रक्तानेच पूर्वजांची पापे धुवून निघतील. भेदरलेल्या मेंढरांसारखे होऊ नका, संकटातच खरा धीर आणि हिंमत दिसून येते.

७. धर्म आणि नीती (कडवे १६)

लोक धर्माचा मोठा डामडौल (अवडंबर) माजवतात, पण नीतीला विसरतात. कवी स्पष्ट करतात की, जिथे ‘नीती’ (योग्य आचरण) स्थिर असते, तिथेच खऱ्या अर्थाने ‘धर्म’ टिकतो.

८. समता आणि बंड (कडवे १७ – २१)

ढोंगावर आणि अन्यायावर हल्ला करण्यासाठी शूरानो पुढे या! समतेचा झेंडा उंच धरा. नियम हे माणसासाठी असतात, माणूस नियमासाठी नसतो. जर एखादा नियम प्रगतीला अडथळा ठरत असेल, तर तो झुगारून द्या. देव आणि दानव (चांगले आणि वाईट विचार) यांच्यातील युद्ध सुरू आहे, सध्या दानव (वाईट प्रवृत्ती) माजले आहेत, त्यांना रोखण्यासाठी देवांच्या (चांगल्या विचारांच्या) मदतीला धावून जा.

---

सारांश (Summary):

‘तुतारी’ ही कविता ‘परिवर्तनाचे’ आवाहन करते. समाजात पसरलेली मरगळ झटकून, जुनाट आणि जाचक रूढींचा त्याग करून नव्या युगाची, समतेची आणि विज्ञानाची कास धरण्याचा संदेश केशवसुतांनी दिला आहे. “जुने जाऊ द्या मरणालागुनी” हे या कवितेचे मुख्य सूत्र आहे.

विशेष शब्दार्थ:

• अवकाश: आकाश.
• हतवेला: वाईट वेळ.
• श्रेयस्कर: कल्याणकारी.
• मेदा: चरबी (आळस).
• ओजाचा: तेजाचा.
• सुरासुर: देव आणि दानव.