फुलराणी

बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे) यांची ‘फुलराणी’ ही निसर्गवर्णन आणि कल्पनाविलास असलेली एक अतिशय लोकप्रिय मराठी निसर्गकविता आहे.

हिरवे हिरवेगार गालिचे
हरित तृणाच्या मखमालीचे;
त्या सुंदर मखमालीवरती
फुलराणी ही खेळत होती.

गोड निळ्या वातावरणात
अव्याज-मने होती डोलत;
प्रणयचंचला त्या भ्रूलीला
अवगत नव्हत्या कुमारिकेला.

आईच्या मांडीवर बसुनी
झोके घ्यावे, गावी गाणी;
याहुनि ठावे काय तियेला
साध्या भोळ्या फुलराणीला ?

पुरा विनोदी संध्यावात
डोलडोलवी हिरवे शेत;
तोच एकदा हासत आला
चुंबून म्हणे फुलराणीला

छानी माझी सोनुकली ती
कुणाकडे ग पाहत होती ?
कोण बरे त्या संध्येतून
हळुच पाहते डोकावून ?

तो रविकर का गोजिरवाणा
आवडला अमुच्या राणींना ?
लाजलाजली या वचनांनी
साधी भोळी ती फुलराणी !

आन्दोली संध्येच्या बसुनी
झोके झोके घेते रजनी;
त्या रजनीचे नेत्र विलोल
नभी चमकती ते ग्रहगोल !

जादूटोणा त्यांनी केला
चैन पडेना फुलराणीला;
निजली शेते, निजले रान,
निजले प्राणी थोर लहान.

अजून जागी फुलराणि ही
आज कशी ताळ्यावर नाही ?
लागेना डोळ्याशी डोळा
काय जाहले फुलराणीला ?

या कुंजातुन त्या कुंजातुन
इवल्याश्या या दिवट्या लावून,
मध्यरात्रिच्या निवान्त समयी
खेळ खेळते वनदेवी ही.

त्या देवीला ओव्या सुंदर
निर्झर गातो; त्या तालावर
झुलुनि राहिले सगळे रान
स्वप्नसंगमी दंग होउन!

प्रणयचिंतनी विलीनवृत्ति
कुमारिका ही डोलत होती;
डुलता डुलता गुंग होउनी
स्वप्ने पाही मग फुलराणी

कुणी कुणाला आकाशात
प्रणयगायने होते गात;
हळुच मागुनी आले कोण
कुणी कुणा दे चुंबनदान !

प्रणयखेळ हे पाहुनि चित्ति
विरहार्ता फुलराणी होती;
तो व्योमीच्या प्रेमदेवता
वार्यावरती फिरता फिरता

हळूच आल्या उतरुन खाली
फुलराणीसह करण्या केली.
परस्परांना खुणवुनि नयनी
त्या वदल्या ही अमुची राणी !

स्वर्गभूमीचा जुळ्वित हात
नाचनाचतो प्रभातवात;
खेळुनि दमल्या त्या ग्रहमाला
हळुहळु लागति लपावयाला.

आकाशीची गंभीर शान्ती
मंदमंद ये अवनीवरती;
विरू लागले संशयजाल,
संपत ये विरहाचा काल.

शुभ्र धुक्याचे वस्त्र लेवुनि
हर्षनिर्भरा नटली अवनी;
स्वप्नसंगमी रंगत होती
तरीहि अजुनी फुलराणी ती!

तेजोमय नव मंडप केला,
लख्ख पांढरा दहा दिशाला,
जिकडे तिकडे उधळित मोती
दिव्य वर्हाडी गगनी येती;

लाल सुवर्णी झगे घालुनी
हासत हासत आले कोणी;
कुणी बांधिला गुलाबि फेटा
झकमणारा सुंदर मोठा!

आकाशी चंडोल चालला
हा वाङनिश्चय करावयाला;
हे थाटाचे लग्न कुणाचे
साध्या भोळ्या फुलराणीचे !

गाउ लागले मंगलपाठ
सृष्टीचे गाणारे भाट,
वाजवि सनई मारुतराणा
कोकिळ घे तानावर ताना!

नाचु लागले भारद्वाज,
वाजविती निर्झर पखवाज,
नवरदेव सोनेरी रविकर
नवरी ही फुलराणी सुंदर !

लग्न लागते! सावध सारे!
सावध पक्षी ! सावध वारे !
दवमय हा अंतपट फिटला
भेटे रविकर फुलराणीला !

वधूवरांना दिव्य रवांनी,
कुणी गाइली मंगल गाणी;
त्यात कुणीसे गुंफित होते
परस्परांचे प्रेम ! अहा ते !

आणिक तेथिल वनदेवीही
दिव्य आपुल्या उच्छवासाही
लिहीत होत्या वातावरणी
फुलराणीची गोड कहाणी !

गुंतत गुंतत कवि त्या ठायी
स्फुर्तीसह विहराया जाई;
त्याने तर अभिषेकच केला
नवगीतांनी फुलराणीला !

---

कवी: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे (बालकवी)

---

📖 कवितेचा सोपा अर्थ (Meaning for Kids)

१. निसर्गाचे गालिचे: कवी म्हणतात की, जमिनीवर पसरलेले हिरवे गवत म्हणजे जणू ‘हिरवेगार गालिचे’ किंवा ‘मखमल’ आहे. या मखमालीवर आपली छोटीशी ‘फुलराणी’ (एक छोटे फूल) आनंदाने खेळत आहे.

२. सर्वात सुंदर फूल: नदीच्या काठी (तटिनीकाठी) अनेक मोठी आणि सुंदर फुले उमलली होती. पण त्या सर्वांमध्ये ही छोटीशी फुलराणी सर्वात जास्त उठून दिसत होती. ती जणू फुलांची राणीच वाटत होती.

३. कोठून आली ही राणी?: कवीला प्रश्न पडतो की ही सुंदर राणी कोठून आली असेल? ती वनदेवीचा हात धरून थेट आकाशातून खाली उतरली आहे की काय, असे वाटे इतकी ती सुंदर होती.

४. सूर्याचे येणे (रविराज): सकाळच्या वेळी जेव्हा सूर्याचा (रविराज) सोनेरी प्रकाश चोहीकडे पडला, तेव्हा सूर्याने आपल्या कोवळ्या किरणांनी या फुलाला स्पर्श केला (चुंबन घेतले).

५. विवाह सोहळा: सूर्याचा स्पर्श होताच फुलराणी लाजेने लालीलाल झाली आणि गालातल्या गालात हसू लागली. जणू काही सूर्य आणि या छोट्याशा फुलराणीचे लग्नच लागले आहे, असा भास कवीला होतो.

---

✨ पालकांसाठी टीप:

ही कविता मुलांची कल्पनाशक्ती (Imagination) वाढवण्यासाठी उत्तम आहे. तुम्ही मुलांना सांगू शकता की, कवीने एका साध्या फुलाला कशा प्रकारे एका ‘राजकन्येचे’ रूप दिले आहे.