झपूर्झा

हर्षखेद ते मावळते,
हास्य निमाले,
अश्रु पळाले;
कण्टकशल्यें लव वठली;

कांहीं न दिसे दृष्टीला
प्रकाश गेला,
तिमिर हरपला:
काय म्हणावें या स्थितिला ?—

झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !
हर्षशोक हे ज्यां सगळें,
त्यां काय कळे ?
त्यां काय वळे ?

हंसतिल जरि ते आम्हांला,
भय न धरुं हें वदण्याला :—
व्यर्थीं अधिकचि अर्थ वसे
तो त्यांस दिसे,

ज्यां म्हणति पिसे,
त्या अर्थाचे बोल कसे ?—
झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !

ज्ञाताच्या कुंपणावरून,
धीरत्व घरून,
उड्डाण करून,

चिद्‍घनचपला ही जाते,
नाचत तेथें चकचकते;
अंधुक आकृति तिस दिसती,

त्या गातासी
निगूड गीती;
त्या गीतीचे ध्वनि निघतो—

झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !
नांगरल्याविण भुई वरी
असे कितितरी;
पण शेतकरी

सनदी तेथें कोण वदा ? —
हजारांतुनी एकादा !
तरी न तेथुनि वनमाला

आणायाला,
अटक तुम्हांला;
मात्र गात हा मंत्र चला —
झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !

पुरुषाशीं त्या रम्य अति
नित्य प्रकृति
क्रीडा करिती;

स्वरसंगम त्या क्रीडांचा
ओळखणें, हा ज्ञानाचा —
हेतु; तयाची सुन्दरता

व्हाया चित्ता —
प्रत ती ज्ञाता,
वाडें कोडें गा आतां —
झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !

सूर्यचन्द्र आणिक तारे
नाचत सारे
हे प्रेमभरें

खुडित खपुष्पें फिरति जिथें,
आहे जर जाणें तेथें,
धरा जरा निःसंगपणा

मारा फिरके,
मारा गिरके,
नाचत गुंगत म्हणा म्हणा —
झपूर्झा ! गडे झपूर्झा !

---

कवी – केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले)

---

केशवसुतांची ‘झपूर्झा’ ही कविता मराठी साहित्यातील एक श्रेष्ठ ‘रहस्यवादी’ (Mystical) कविता मानली जाते. ‘झपूर्झा’ हा शब्द कवीने एका विशिष्ट मानसिक स्थितीसाठी वापरला आहे, जिथे माणूस सुख-दुःख, अंधार-प्रकाश आणि मानवी तर्कशक्तीच्या पलीकडे जातो.

या कवितेचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

---

१. द्वंद्वांच्या पलीकडील स्थिती (कडवे १ – २)

कवी म्हणतात की, अशा एका स्थितीमध्ये मी पोहोचलो आहे जिथे हर्ष (आनंद) आणि खेद (दुःख) दोन्ही मावळले आहेत. हसणे थांबले आहे आणि डोळ्यांतील अश्रूही सुकून गेले आहेत. आयुष्यातील काटे (कष्ट) आता बोचत नाहीत. तिथे ना प्रकाश आहे, ना अंधार (तिमिर). या विलक्षण स्थितीला काय म्हणावे? तर ती स्थिती म्हणजेच— झपूर्झा!

३. वेडेपणा की सत्य? (कडवे ३)

जे लोक अजूनही सुख-दुःखाच्या फेऱ्यात अडकले आहेत, त्यांना ही स्थिती कधीच कळणार नाही. जगाला वाटेल की हे लोक ‘पिसे’ (वेडे) झाले आहेत, पण ज्याला जग व्यर्थ समजते, त्यातच खरा आणि खोल अर्थ लपलेला असतो.

४. ज्ञानाच्या पलीकडचे उड्डाण (कडवे ४)

आपल्याला जे माहीत आहे (ज्ञात), त्या माहितीच्या कुंपणावरून धीर धरून पलीकडे उड्डाण करावे लागते. तिथे ‘चिद्‍घनचपला’ (चैतन्याची वीज) नाचताना दिसते. तिथे काही गूढ आकृत्या आणि गुपित गाणी ऐकू येतात, ज्याचा ध्वनी म्हणजेच— झपूर्झा!

५. न नांगरलेली भूमी (कडवे ५)

कवी म्हणतात, निसर्गाची अशी कितीतरी भूमी आहे जी अजून कोणी नांगरलेली नाही (म्हणजेच अशी अनेक सत्ये आहेत जी अजून उलगडलेली नाहीत). असे सत्य शोधणारे ‘सनदी शेतकरी’ हजारो माणसांत एखादाच असतो. जर तुम्हाला त्या सत्याची वनमाला मिळवायची असेल, तर मनात कोणताही अडथळा न ठेवता हा ‘झपूर्झा’ मंत्र गात पुढे चला.

६. प्रकृती आणि पुरुषाचा खेळ (कडवे ६)

या जगात ‘प्रकृती’ (निसर्ग) आणि ‘पुरुष’ (चैतन्य/ईश्वर) यांचा निरंतर खेळ चालला आहे. त्यांच्या स्वरांचा संगम ओळखणे हेच खऱ्या ज्ञानाचे ध्येय आहे. हे एक सुंदर कोडे आहे, जे सोडवण्यासाठी तुम्हाला त्या आनंदाच्या धुंदीत गावे लागेल— झपूर्झा!

७. निःसंगपणा आणि परमानंद (कडवे ७)

जिथे सूर्य, चंद्र आणि तारे प्रेमाने नाचत आहेत आणि जिथे अशक्य गोष्टी (खपुष्पे – आकाशातील फुले) शक्य होतात, तिथे जर तुम्हाला पोहोचायचे असेल, तर मनाचा निःसंगपणा (Attachments सोडून देणे) धरा. जगाची काळजी सोडून आनंदाने गिरक्या घेत, नाचत, गुंगत फक्त एकच म्हणा— झपूर्झा!

---

सारांश (Summary):

‘झपूर्झा’ म्हणजे अशी एक अवस्था जिथे माणसाचे मन लौकिक जगातील सुख-दुःख, मान-अपमान आणि तर्काच्या पलीकडे जाऊन विश्वाच्या चैतन्याशी एकरूप होते. कवीच्या मते, खरा आनंद हा बुद्धीने मोजता येत नाही, तर तो स्वतःला या विश्वाच्या खेळात झोकून दिल्यावरच मिळतो.

काही महत्त्वाचे शब्द:

• हर्षखेद: आनंद आणि दुःख.
• तिमिर: अंधार.
• चिद्‍घनचपला: आत्मज्ञानाची किंवा चैतन्याची वीज.
• निःसंगपणा: कशातही न अडकलेली वृत्ती (Detachment).
• खपुष्प: आकाशातील फूल (जी गोष्ट अस्तित्वात नाही किंवा अशक्य आहे).