सोन्याचे झाड

एके दिवशी अकबर बादशहाच्या दरबारात एक धूर्त माणूस आला — त्याचे नाव चंद्रभान होते. तो एक ढोंगी व्यापारी होता. त्याने महागडे कपडे घातले होते, हातात एक सोनेरी रंगाचे छोटे रोप होते. त्याने बादशहाला नमस्कार केला आणि मोठ्या आत्मविश्वासाने सांगितले —

“जहाँपनाह, माझ्याकडे एक अद्भुत रोप आहे! हे रोप लावले की त्याला सोन्याची पाने येतात, सोन्याची फळे येतात — हे एक जादूचे झाड आहे! मी हे रोप तुम्हाला अवघ्या दहा हजार सोन्याच्या मोहरांना देतो!”

दरबारात एकच गडबड झाली. काही मंत्री उत्साहाने पुढे झाले — “जहाँपनाह, हे घ्यायलाच हवे! सोन्याचे झाड म्हणजे अमर्याद संपत्ती!”

काही मंत्री साशंक होते — पण चंद्रभानच्या बोलण्यात इतका आत्मविश्वास होता की सगळे भारावून गेले.

बादशहाने बिरबलाकडे पाहिले. बिरबल शांतपणे त्या रोपाकडे पाहत होता. त्याच्या चेहऱ्यावर एक संशयाचे भाव होते.

चंद्रभानने रोप दरबारात ठेवले आणि सांगितले —

“जहाँपनाह, हे रोप मला परदेशातून मिळाले. तिथे अशी झाडे मोठ्या प्रमाणात आहेत. मी एकच रोप आणले — कारण मला माहीत होते की हे रोप फक्त महान बादशहालाच शोभते!”

बादशहा विचारात पडले. दहा हजार मोहरा कमी नव्हत्या — पण सोन्याचे झाड मिळाले तर ती गुंतवणूक फायद्याची ठरेल.

बिरबल उठला आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, मला या रोपाची थोडी तपासणी करायची आहे — परवानगी असेल तर!”

बादशहाने होकार दिला.

बिरबलाने रोप उचलले. त्याने मातीकडे पाहिले, पानांकडे पाहिले, रोपाच्या खोडाकडे पाहिले. मग त्याने एक पान तोडले आणि बोटांनी चोळले.

त्या पानावरील सोनेरी रंग निघून गेला — आतून साधे हिरवे पान होते!

बिरबलाने शांतपणे ते पान सगळ्यांना दाखवले आणि म्हणाला —

“जहाँपनाह, हे सोन्याचे झाड नाही — हे एक साधे रोप आहे! त्याच्या पानांवर सोनेरी रंग फासला आहे — तो रंग बोटाने चोळल्यावर निघून जातो. चंद्रभानने एका साध्या रोपावर सोनेरी रंग लावून आपल्याला फसवण्याचा प्रयत्न केला!”

दरबारात एकच खळबळ उडाली. चंद्रभानचा चेहरा पांढराफटक पडला. त्याने पळण्याचा प्रयत्न केला — पण शिपायांनी त्याला पकडले.

बादशहाने रागाने विचारले —

“चंद्रभान, काय म्हणणे आहे तुझे?”

चंद्रभान खाली कोसळला आणि थरथरत कबूल केले —

“जहाँपनाह, मी खोटे बोललो! हे साधे रोप आहे — मी त्यावर सोनेरी रंग फासला. अनेक गावांमध्ये असेच लोकांना फसवले आहे. माफ करा!”

बादशहाने कठोर निकाल दिला —

“चंद्रभान, तू लोकांची फसवणूक केलीस — हा गुन्हा आहे. तुझी सगळी संपत्ती जप्त करा आणि याला कारागृहात टाका!”

शिपायांनी चंद्रभानला नेले. दरबारातील मंत्री जे उत्साहाने रोप विकत घ्यायला सांगत होते ते लाजले.

बादशहाने बिरबलाला विचारले —

“बिरबल, तुला आधीच कसे कळले की हे रोप खोटे आहे?”

बिरबलाने हसत उत्तर दिले —

“जहाँपनाह, निसर्गात सोन्याचे झाड नसते — हे साधे सत्य आहे! जेव्हा कोणी अशक्य गोष्ट सांगतो तेव्हा सावध व्हायला हवे. शिवाय चंद्रभानच्या बोलण्यात खूप घाई होती — तो लवकर विकायला उतावळा होता. जो माल खरा असतो तो विकायला घाई नसते — फक्त खोटा माल लवकर विकायचा असतो! आणि त्या पानांवरील सोनेरी रंग थोडा वेगळाच होता — नैसर्गिक नाही!”

बादशहाने बिरबलाला मौल्यवान हार घालून सन्मानित केले आणि दरबारात जाहीर केले —

“बिरबल, तू आज आम्हाला एक महत्त्वाचा धडा दिलास — लोभाने डोळे आंधळे होतात! सोन्याच्या आमिषाने आम्ही सगळे भारावून गेलो होतो — पण तू शांत डोक्याने विचार केलास आणि खरे ओळखलेस!”

बिरबल विनम्रपणे म्हणाला —

“जहाँपनाह, सोने मातीतून निघते — झाडावर उगवत नाही! जे निसर्गाच्या नियमाविरुद्ध आहे ते नेहमीच खोटे असते. लोभ माणसाची विचारशक्ती घालवतो — म्हणून कोणतीही गोष्ट घेताना डोळे उघडे ठेवावेत!”

---

तात्पर्य: लोभाने माणसाचे डोळे आंधळे होतात. जे निसर्गाच्या नियमाविरुद्ध आहे ते नेहमीच खोटे असते. कोणतीही अशक्य वाटणारी गोष्ट सांगणाऱ्यावर सहज विश्वास ठेवू नये — शांत डोक्याने विचार करावा. खोटा माल विकणाऱ्याला नेहमीच घाई असते!