विशाळगड — साठ किलोमीटरचा प्रवास

विशाळगड हा कोल्हापूर जिल्ह्यात, सह्याद्रीच्या रांगेत आहे. त्याचे जुने नाव खेळणा असे होते. सुमारे साडेतीनशे वर्षे जुना हा किल्ला अनेक सत्तांच्या ताब्यातून गेला.

इ. स. १६५९ मध्ये हा किल्ला स्वराज्यात आला. त्याचा विस्तार आणि भक्कमपणा पाहून महाराजांनी त्याचे नाव विशाळगड ठेवले. विशाळ म्हणजे मोठा.

पन्हाळ्यावरून निसटल्यानंतर हाच किल्ला गाठायचा होता. दोन्ही ठिकाणांतले अंतर सुमारे साठ किलोमीटर. आज गाडीने दोन तासांचे, पण त्या रात्री ते फार वेगळे होते.

मुसळधार पाऊस, गुडघाभर चिखल आणि पूर्ण अंधार. वाटेत नद्या ओसंडून वाहत होत्या. मागून शत्रूचा पाठलाग सुरू होता. अशा स्थितीत हे अंतर पार करावे लागले.

गडाजवळ पोहोचल्यावरही अडचण संपली नव्हती. तिथे शत्रूचे सैन्य आधीच वेढा घालून बसले होते. त्यातून वाट काढतच महाराजांना आत जावे लागले.

अखेर १३ जुलै १६६० रोजी ते सुखरूप गडावर पोहोचले. तोफांचे आवाज केले गेले आणि तोच इशारा पावनखिंडीत पोहोचला.

गडावर मलिक रेहान यांचा दर्गा आणि अमृतेश्वराचे मंदिर आहे. वेगवेगळ्या श्रद्धांची ठिकाणे एकाच गडावर नांदताना इथे दिसतात.

आज विशाळगडावर जाणारी वाट अवघड आहे. पण वर पोहोचल्यावर सह्याद्रीच्या रांगा आणि खोल दऱ्या पाहून प्रवासाचे सार्थक होते.

गडाची तटबंदी आज बऱ्याच ठिकाणी ढासळली आहे. तरीही जुन्या बुरुजांचे अवशेष अजून दिसतात.

किल्ल्याजवळ पोहोचताच महाराजांना कळले की तिथेही शत्रूचा वेढा आहे. आधीच थकलेल्या मावळ्यांनी तो वेढा फोडून वाट काढली.

एका रात्रीत दोन मोठी संकटे — मागून पाठलाग आणि पुढे वेढा. तरीही मोहीम यशस्वी झाली, कारण प्रत्येकाला आपले काम नेमके माहीत होते.