पावनखिंड — तीनशे मावळ्यांची खिंड

१२ जुलै १६६० च्या रात्री महाराज पन्हाळ्यावरून निसटले. सोबत बाजीप्रभू देशपांडे आणि सुमारे सहाशे मावळे होते. लक्ष्य होते साठ किलोमीटरवरचा विशाळगड.

पाऊस कोसळत होता. वाटा निसरड्या होत्या. रात्रभर चालूनही अर्धेच अंतर पार झाले. दरम्यान सिद्दी जौहरच्या सैन्याला फसवणूक लक्षात आली आणि पाठलाग सुरू झाला.

वाटेत घोडखिंड नावाची एक अरुंद खिंड लागते. दोन्ही बाजूंना उंच कडे आणि मधे अगदी अरुंद वाट. इथे थोडी माणसे मोठ्या सैन्याला अडवू शकतात.

बाजीप्रभूंनी महाराजांना विनंती केली — तुम्ही पुढे जा, मी खिंड लढवतो. विशाळगडावर पोहोचल्यावर तोफेचा आवाज करा, तोच माझा इशारा असेल.

सुमारे तीनशे मावळ्यांनिशी बाजीप्रभू खिंडीत उभे राहिले. समोर हजारोंचे सैन्य. तासामागून तास लढाई चालली. एकेक मावळा पडत गेला, पण खिंड सुटली नाही.

बाजीप्रभू स्वतः जखमांनी भरले होते. दोन्ही हातांत तलवारी घेऊन ते लढत राहिले. डोळे तोफेच्या आवाजाकडे लागले होते.

अखेर विशाळगडावरून तोफांचे आवाज आले. महाराज सुखरूप पोहोचल्याची ती खूण होती. तो आवाज कानी पडल्यावरच बाजीप्रभूंनी प्राण सोडले.

त्यांच्या बलिदानामुळे घोडखिंडीला पावनखिंड हे नाव मिळाले. पावन म्हणजे पवित्र. रक्ताने पवित्र झालेली खिंड.

बाजीप्रभू हे मूळचे देशपांडे घराण्यातले. आधी ते चंद्रराव मोरे यांच्याकडे कामाला होते. पुढे ते स्वराज्यात आले आणि महाराजांचे विश्वासू सरदार बनले.

त्यांचे बंधू फुलाजी देशपांडे हेही याच लढाईत लढले आणि धारातीर्थी पडले. एकाच घरातील दोघांनी त्या दिवशी प्राण दिले.

आज पावनखिंडीत जाणारी वाट कोल्हापूर जिल्ह्यातून जाते. पावसाळ्यात तिथे जाणे अवघड, पण खिंड पाहिल्यावर लढाईची कल्पना स्पष्ट येते.