उंबरखिंड — खिंडीत अडकलेले सैन्य

शाइस्तेखानाने कारतलबखान या सरदाराला कोकणात पाठवले. सोबत सुमारे तीस हजारांचे सैन्य होते. राजगडाच्या मागच्या बाजूने कोकणात उतरण्याचा त्यांचा बेत होता.

या मोहिमेत रायबागीण नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सावित्रीबाई देशमुख याही सहभागी होत्या. त्या अनुभवी आणि शूर होत्या.

मोहिमेची बातमी महाराजांना आधीच कळली होती. त्यांनी सैन्याला अडवले नाही. उलट त्यांना पुढे पुढे जाऊ दिले — अगदी अरुंद खिंडीत शिरेपर्यंत.

पेण-खोपोलीजवळची उंबरखिंड ही अशीच एक अरुंद वाट. दोन्ही बाजूंना घनदाट जंगल आणि उंच कडे. मधली वाट एवढी अरुंद की सैन्य लांबच लांब पसरत जाते.

२ फेब्रुवारी १६६१ रोजी सैन्य पूर्णपणे खिंडीत शिरल्यावर चारही बाजूंनी हल्ला सुरू झाला. वरून बाण आणि दगड आले. मावळे झाडांआडून हल्ला करत आणि लगेच नाहीसे होत.

मोगली सैन्याला ना पुढे जाता आले, ना मागे फिरता आले. तोफा वापरता येत नव्हत्या. घोडदळ हलू शकत नव्हते. संख्या मोठी असूनही ती निरुपयोगी ठरली.

अखेर कारतलबखानाने शरणागती पत्करली. महाराजांनी त्याला जिवंत सोडून दिले, फक्त शस्त्रे आणि सामान जप्त केले.

ही लढाई गनिमी काव्याचे उत्तम उदाहरण मानली जाते. जागा योग्य निवडली की संख्येचा फायदा शत्रूला मिळत नाही.

कोकणात उतरण्याचे मार्ग मोजकेच होते. त्यांतला कोणता मार्ग शत्रू निवडेल हे ओळखणे हीच खरी हुशारी होती.

मावळ्यांनी आधीच खिंडीच्या दोन्ही बाजूंच्या कड्यांवर जागा घेतल्या होत्या. शत्रूला हे शेवटपर्यंत कळलेच नाही.

लढाई फार काळ चालली नाही. काही तासांतच परिस्थिती स्पष्ट झाली आणि शरणागतीशिवाय पर्याय उरला नाही.

जिंकल्यावर सूड घ्यायचा नाही हे धोरण महाराजांनी अनेकदा पाळले. शरण आलेल्याला जीवदान देण्याची पद्धत त्यांनी सोडली नाही.