आजचा उतारा
शिवाजी महाराज — आजचा उतारा वहीत जसाच्या तसा लिहा Copy this passage into your notebook, exactly as written.
त्या काळात राज्यकारभाराची सर्व कागदपत्रे फार्सी भाषेत लिहिली जात. पत्रे, हिशेब, आज्ञा — सारे फार्सीतच.
मराठी बोलणाऱ्या माणसालाही सरकारी कागद वाचायचा तर फार्सी शिकावी लागे. सामान्य माणसाला हे अवघड जाई.
महाराजांना ही गोष्ट खटकत होती. आपले राज्य, आपली माणसे, मग कारभाराची भाषा परकी का असावी?
म्हणून त्यांनी एक कोश तयार करण्याची आज्ञा दिली. फार्सी आणि अरबी शब्दांना संस्कृतमधून प्रतिशब्द शोधायचे, हे त्याचे काम.
रघुनाथपंत हणमंते यांनी हे काम पार पाडले. इ. स. १६७६ च्या सुमारास राज्यव्यवहारकोश तयार झाला.
यात सुमारे चौदाशे शब्दांचे प्रतिशब्द दिले आहेत. उदाहरणार्थ, फार्सी हुकूमऐवजी आज्ञा, अर्जऐवजी विनंती अशी रूपे सुचवण्यात आली.
कोशाची रचना विषयानुसार केली आहे. राजा, दरबार, सैन्य, न्याय अशा वेगवेगळ्या विभागांत शब्द मांडलेले आहेत.
भाषा हा केवळ बोलण्याचा प्रश्न नाही. आपली भाषा कारभारात वापरली गेली की तिला मान मिळतो आणि ती वाढते.
आजही मराठीत काम करण्याचा आग्रह धरणारे लोक या कोशाचा उल्लेख करतात. साडेतीनशे वर्षांपूर्वीचा हा विचार आजही ताजा वाटतो.
कोश तयार करणे हे संथ आणि कष्टाचे काम असते. प्रत्येक शब्दाचा अर्थ तपासावा लागतो आणि योग्य प्रतिशब्द शोधावा लागतो.
यातले सर्वच शब्द पुढे रूढ झाले नाहीत. काही वापरात राहिले, काही मागे पडले. भाषा शेवटी लोक ठरवतात.
तरीही या प्रयत्नाचे महत्त्व कमी होत नाही. आपल्या भाषेत कारभार व्हावा हा विचार त्यातून स्पष्ट झाला.
आज इंग्रजी शब्दांच्या जागी मराठी शब्द वापरण्याची चर्चा होते. तोच प्रश्न साडेतीनशे वर्षांपूर्वीही होता.
कठीण शब्द
आजचे नवे शब्द New words from today's passage — with pronunciation and meaning.
| शब्द | उच्चार | अर्थ (English) |
|---|---|---|
| कागदपत्र | kagadpatra | documents, papers |
| परका | parka | foreign, alien |
| खटकणे | khatakne | to feel wrong, to nag at one |
| कोश | kosh | a dictionary, a lexicon |
| प्रतिशब्द | pratishabd | an equivalent word |
| रचना | rachna | arrangement, structure |
| विभाग | vibhag | a section, a division |
| मान | man | respect, honour |
| आग्रह | agraha | insistence |
आजचा शुद्धलेखन नियम
नियम ५० — परिच्छेद लेखन Rule 50 — how a paragraph is built.
एका परिच्छेदात एकच मुख्य कल्पना असावी. पहिले वाक्य विषय सांगते, पुढची वाक्ये तो विषय वाढवतात.
उदाहरणे :
सराव : आजच्या उताऱ्यातला कोणताही परिच्छेद घ्या. त्याची मुख्य कल्पना एका वाक्यात सांगा. सर्व २४ नियम पाहा →
आजची माहिती
लिहिताना हे लक्षात ठेवा Three things today's passage teaches.
रघुनाथपंत हणमंते
राज्यव्यवहारकोश तयार करण्याचे काम त्यांनी पार पाडले.
चौदाशे शब्द
फार्सी आणि अरबी शब्दांना दिलेले संस्कृत प्रतिशब्द.
विषयानुसार रचना
राजा, दरबार, सैन्य, न्याय अशा विभागांत शब्द मांडलेले आहेत.
पालकांसाठी
For parents You don't need to read Marathi to help with this.
Your child copies the passage above into a ruled notebook. That's the whole activity. Here's how to check it in about two minutes:
- Ask them to read their own writing aloud once — most mistakes get caught here.
- Compare each line on screen with the notebook. Look for missing matras (the marks above and below letters), not just letters.
- Use the pronunciation column above to check the new words.
- Ask one question in English: "Why does the language of government matter?"
If 212 words is too much today, switch to the shorter version using the toggle above.
प्रश्न आणि उत्तरे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
राज्यव्यवहारकोश म्हणजे काय?
फार्सी आणि अरबी शब्दांना संस्कृत प्रतिशब्द देणारा कोश. इ. स. १६७६ च्या सुमारास तो तयार झाला.
हा कोश कोणी तयार केला?
रघुनाथपंत हणमंते यांनी महाराजांच्या आज्ञेवरून हे काम पार पाडले.
कोशात किती शब्द आहेत?
सुमारे चौदाशे शब्दांचे प्रतिशब्द त्यात दिलेले आहेत.
हा कोश का तयार केला गेला?
राज्यकारभाराची भाषा परकी असू नये आणि आपल्या भाषेला मान मिळावा, हा त्यामागचा हेतू होता.