आजचा उतारा
शिवाजी महाराज — आजचा उतारा वहीत जसाच्या तसा लिहा Copy this passage into your notebook, exactly as written.
त्या काळात राजाची आज्ञा खरी आहे हे दाखवण्यासाठी पत्रावर शिक्का उमटवला जाई. या शिक्क्याला राजमुद्रा म्हणतात.
शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा संस्कृतमध्ये होती. ती अष्टकोनी म्हणजे आठ कोपऱ्यांची होती आणि तिच्यावर संस्कृत श्लोक कोरलेला होता.
त्या श्लोकाचा अर्थ असा — प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे ही मुद्रा वाढत जाईल आणि साऱ्या जगाला वंदनीय होईल.
ही उपमा फार सुंदर आहे. प्रतिपदेची चंद्रकोर अगदी बारीक असते. पण ती रोज वाढत जाते आणि पौर्णिमेला पूर्ण होते.
स्वराज्याची सुरुवातही अशीच लहान होती. एक किल्ला, काहीशे मावळे. पण ते हळूहळू वाढत गेले.
मुद्रेतला दुसरा भाग महत्त्वाचा आहे — शहासूनोः शिवस्य. म्हणजे शहाजीपुत्र शिवाजीची. वडिलांच्या नावाचा उल्लेख त्यात आहे.
आणि शेवटी येते — भद्राय राजते. म्हणजे लोकांच्या कल्याणासाठी ही मुद्रा शोभते. राज्य स्वतःसाठी नाही, लोकांसाठी आहे.
विशेष म्हणजे ही मुद्रा राज्याभिषेकानंतर नव्हे, तर त्याच्या कितीतरी आधीपासून वापरात होती. लहान वयातच हा विचार पक्का झाला होता.
आजही महाराष्ट्रात अनेक संस्थांच्या चिन्हांवर या मुद्रेची प्रेरणा दिसते. एका शिक्क्याने तीनशेहून अधिक वर्षे प्रेरणा दिली आहे.
मुद्रा तयार करताना शब्द नेमके निवडावे लागतात. जागा थोडी असते आणि अर्थ मोठा सांगायचा असतो.
संस्कृत निवडण्यामागेही कारण होते. त्या काळात संस्कृत ही विद्येची भाषा मानली जात असे आणि तिला दूरवर मान होता.
पत्रावर मुद्रा उमटली की ती आज्ञा खरी मानली जाई. म्हणून मुद्रा सांभाळणे ही मोठी जबाबदारी असे.
शाळेच्या वहीवर आपले नाव लिहितो, तसाच हा राज्याचा स्वाक्षरीचा प्रकार होता — फक्त त्यात एक विचारही मांडलेला होता.
कठीण शब्द
आजचे नवे शब्द New words from today's passage — with pronunciation and meaning.
| शब्द | उच्चार | अर्थ (English) |
|---|---|---|
| आज्ञा | adnya | an order, a command |
| शिक्का | shikka | a seal, a stamp |
| अष्टकोनी | ashtakoni | octagonal |
| श्लोक | shlok | a Sanskrit verse |
| प्रतिपदा | pratipada | the first day of the lunar fortnight |
| चंद्रकोर | chandrakor | a crescent moon |
| वंदनीय | vandaniya | worthy of reverence |
| कल्याण | kalyan | welfare, wellbeing |
| प्रेरणा | prerana | inspiration |
आजचा शुद्धलेखन नियम
नियम ४५ — वाक्याचे प्रकार Rule 45 — four kinds of sentence.
वाक्ये चार प्रकारची असतात — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, उद्गारार्थी आणि आज्ञार्थी.
उदाहरणे :
लक्षात ठेवा : प्रकार बदलला की शेवटचे चिन्हही बदलते. सर्व २४ नियम पाहा →
आजची माहिती
लिहिताना हे लक्षात ठेवा Three things today's passage teaches.
अष्टकोनी मुद्रा
आठ कोपऱ्यांची ही मुद्रा संस्कृत श्लोकाने भरलेली आहे.
चंद्रकोरीची उपमा
प्रतिपदेची बारीक कोर रोज वाढते. स्वराज्याची वाढही तशीच झाली.
भद्राय राजते
लोकांच्या कल्याणासाठी — हा मुद्रेतला सर्वात महत्त्वाचा शब्द.
पालकांसाठी
For parents You don't need to read Marathi to help with this.
Your child copies the passage above into a ruled notebook. That's the whole activity. Here's how to check it in about two minutes:
- Ask them to read their own writing aloud once — most mistakes get caught here.
- Compare each line on screen with the notebook. Look for missing matras (the marks above and below letters), not just letters.
- Use the pronunciation column above to check the new words.
- Ask one question in English: "Why compare a kingdom to a crescent moon?"
If 218 words is too much today, switch to the shorter version using the toggle above.
प्रश्न आणि उत्तरे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
राजमुद्रा म्हणजे काय?
राजाची आज्ञा खरी असल्याचे दाखवण्यासाठी पत्रावर उमटवला जाणारा शिक्का.
शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा कोणत्या भाषेत होती?
संस्कृत भाषेत. ती अष्टकोनी होती आणि त्यावर श्लोक कोरलेला होता.
राजमुद्रेचा अर्थ काय?
प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे ही मुद्रा वाढत जाईल, जगाला वंदनीय होईल आणि लोकांच्या कल्याणासाठी शोभेल.
राजमुद्रा कधीपासून वापरात होती?
राज्याभिषेकाच्या कितीतरी आधीपासून, लहान वयातच ती वापरात होती.