प्रतापगड — जावळीच्या खोऱ्यातला पहारा

प्रतापगड हा सातारा जिल्ह्यात, महाबळेश्वरजवळ आहे. जावळीच्या घनदाट खोऱ्यावर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला बांधण्यात आला.

इ. स. १६५६ च्या सुमारास मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे यांच्या देखरेखीखाली गडाचे बांधकाम झाले. कोकणातून घाटावर येणाऱ्या वाटांवर इथून नजर ठेवता येते.

गडाची रचना दोन भागांत आहे. वरचा बालेकिल्ला आणि खालची माची. बालेकिल्ल्यावर भवानी देवीचे मंदिर आहे. महाराज मोठ्या कामाआधी इथे दर्शनाला येत असत.

प्रतापगडाचे नाव इतिहासात कोरले गेले ते १० नोव्हेंबर १६५९ मुळे. याच दिवशी इथे अफझलखानाची भेट झाली आणि निर्णायक लढाई घडली.

खान मोठ्या सैन्यानिशी आला होता. पण जावळीचे जंगल एवढे दाट होते की त्याचे सैन्य पसरू शकले नाही. भूगोलाचा फायदा घेऊन महाराजांनी लढाई जिंकली.

गडावर जाताना आजूबाजूचे दृश्य विसरता येत नाही. पावसाळ्यात संपूर्ण खोरे हिरवेगार होते. धुक्यातून किल्ला दिसतो तेव्हा तो आणखी भव्य वाटतो.

गडावर अफझलखानाची कबरही आहे. शत्रू असला तरी मृत्यूनंतर सन्मानाने दफन करण्याची पद्धत महाराजांनी पाळली. हा त्यांच्या स्वभावाचा एक महत्त्वाचा पैलू.

आज महाबळेश्वरला जाणारे पर्यटक आवर्जून प्रतापगड पाहतात. गडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य अश्वारूढ पुतळाही उभारण्यात आला आहे.

गडावर जाण्यासाठी आता पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. तरीही चढताना दम लागतो. वर पोहोचल्यावर मिळणारे समाधान मात्र मोठे असते.

किल्ल्याच्या तटबंदीवरून जावळीचे संपूर्ण खोरे दिसते. कोणत्या वाटेने शत्रू येऊ शकतो हे इथून सहज ओळखता येते. किल्ल्याची जागा किती विचारपूर्वक निवडली होती, ते यावरून लक्षात येते.