पन्हाळा — वेढ्यातून सुटलेला गड

पन्हाळा हा कोल्हापूरजवळचा मोठा किल्ला. दख्खनमधील सर्वात विस्तीर्ण किल्ल्यांपैकी तो एक मानला जातो. बाराव्या शतकात शिलाहार राजा भोज दुसरा याने तो बांधला.

इ. स. १६५९ मध्ये अफझलखानाच्या पराभवानंतर महाराजांनी पन्हाळा ताब्यात घेतला. पण पुढच्याच वर्षी आदिलशाहीचा सरदार सिद्दी जौहर मोठे सैन्य घेऊन आला.

त्याने गडाला कडक वेढा घातला. चार महिने हा वेढा चालला. बाहेरून रसद येणे बंद झाले. परिस्थिती गंभीर होत गेली.

अखेर १२ जुलै १६६० च्या पावसाळी रात्री महाराज गडावरून निसटले. सोबत बाजीप्रभू देशपांडे आणि निवडक मावळे होते. लक्ष्य होते विशाळगड.

शत्रूला फसवण्यासाठी शिवा काशीद या न्हाव्याने महाराजांचे सोंग घेतले. तो पकडला गेला आणि त्याने प्राण गमावले. त्याच्या बलिदानामुळे खरे महाराज पुढे निघू शकले.

गडावर पाहण्यासारखी अनेक ठिकाणे आहेत. तीन दरवाजा, सज्जा कोठी, अंधार बावडी आणि प्रचंड धान्यकोठारे. अंधार बावडीत लपून पाणी घेता येई अशी रचना आहे.

संभाजी महाराजांचे काही काळ वास्तव्यही याच गडावर होते. पुढे मराठा इतिहासात पन्हाळ्याला वारंवार महत्त्व मिळत राहिले.

आज पन्हाळा हे थंड हवेचे ठिकाण म्हणून ओळखले जाते. गाडीने थेट वर जाता येते, त्यामुळे लहान मुलांनाही किल्ला पाहणे सोपे जाते.

गडाची तटबंदी सुमारे सात किलोमीटर लांब आहे. एवढी मोठी तटबंदी असलेले किल्ले महाराष्ट्रात फार थोडे आहेत.

वेढ्याच्या काळात गडावरचे धान्य संपत आले होते. तरीही मावळ्यांनी धीर सोडला नाही. सुटकेचा बेत गुप्त ठेवण्यात आला आणि योग्य क्षणाची वाट पाहिली गेली.

पन्हाळ्यावरून विशाळगड सुमारे साठ किलोमीटर दूर आहे. पावसात, चिखलात आणि रात्रीच्या अंधारात हे अंतर पार करणे किती अवघड असेल याची कल्पना करा.