न्यायाची चाड — गुन्हा कोणाचाही असो

स्वराज्यात न्यायाचे काम पाहणारे स्वतंत्र पद होते — न्यायाधीश. अष्टप्रधान मंडळातले ते एक महत्त्वाचे प्रधान होते.

लहानसहान भांडणे गावातच सोडवली जात. गावची पंचायत बसे. पाटील आणि गावकरी मिळून निवाडा करत. मोठे प्रकरण असेल तरच वर पाठवले जाई.

सर्वात महत्त्वाचे तत्त्व होते — गुन्हा कोणी केला हे पाहून शिक्षा बदलत नसे. मोठा सरदार असो वा सामान्य माणूस, नियम एकच.

रांझे गावच्या पाटलाची गोष्ट प्रसिद्ध आहे. त्याने एका स्त्रीवर अन्याय केला होता. पाटील म्हणजे गावचा प्रमुख, मोठा माणूस.

तरीही महाराजांनी त्याला कडक शिक्षा दिली. संदेश स्पष्ट होता — पद मोठे असले तरी गुन्हा माफ होत नाही.

स्त्रियांच्या बाबतीत महाराज विशेष कडक होते. मोहिमेत कोणत्याही स्त्रीचा अपमान झाला तर शिक्षा ठरलेली असे. हा नियम शत्रूच्या स्त्रियांनाही लागू होता.

न्याय लवकर मिळावा याकडेही लक्ष होते. वर्षानुवर्षे प्रकरण रेंगाळले तर न्याय मिळूनही उपयोग नसतो.

शिक्षा देताना गुन्ह्याचे गांभीर्य पाहिले जाई. लहान चुकीला मोठी शिक्षा किंवा मोठ्या गुन्ह्याला सौम्य शिक्षा — दोन्ही चुकीचे मानले जात.

लोकांना न्यायाची खात्री वाटली की ते राज्यावर विश्वास ठेवतात. हा विश्वासच कोणत्याही राज्याचा खरा पाया असतो.

न्यायनिवाड्याच्या नोंदी लिहून ठेवल्या जात. कोणते प्रकरण, काय निर्णय आणि कोणत्या आधारावर — हे सारे कागदावर येई.

साक्षीदारांची चौकशी केली जाई. एका बाजूचे ऐकून निर्णय घेतला जात नसे.

गुन्हा सिद्ध होईपर्यंत शिक्षा दिली जात नसे. आरोप आणि गुन्हा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत हे तत्त्व पाळले जाई.