आजचा उतारा
शिवाजी महाराज — आजचा उतारा वहीत जसाच्या तसा लिहा Copy this passage into your notebook, exactly as written.
राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी राज्यकारभारासाठी आठ मंत्र्यांचे मंडळ नेमले. त्यालाच अष्टप्रधान मंडळ म्हणतात. अष्ट म्हणजे आठ.
प्रत्येक प्रधानाकडे ठरावीक खाते होते. कोणी काय करायचे हे स्पष्ट ठरलेले असल्याने गोंधळ होत नसे.
पेशवा हा मुख्य प्रधान. सर्व खात्यांवर देखरेख आणि राजाचा मुख्य सल्लागार. मोरोपंत पिंगळे हे पहिले पेशवे होते.
अमात्य हा जमाखर्च पाहणारा. राज्याचे उत्पन्न आणि खर्च यांचा हिशेब त्याच्याकडे असे. सचिव पत्रव्यवहार सांभाळत असे.
मंत्री हा राजाच्या रोजच्या कामांची आणि खासगी बाबींची नोंद ठेवत असे. सुमंत हा परराष्ट्रांशी संबंध सांभाळत असे.
सेनापती हा सैन्याचा प्रमुख. न्यायाधीश हा न्यायदानाचे काम पाहत असे. पंडितराव हा धार्मिक बाबी आणि दानधर्म सांभाळत असे.
यांतल्या सहा प्रधानांना युद्धावरही जावे लागे. न्यायाधीश आणि पंडितराव यांना मात्र त्यातून सूट होती.
ही पदे वंशपरंपरागत नव्हती. कामगिरी पाहून नेमणूक होत असे. चांगले काम करणाऱ्याला संधी मिळे.
आजही सरकारमध्ये वेगवेगळी खाती असतात — शिक्षण, आरोग्य, संरक्षण. कामाची अशी वाटणी करण्याची कल्पना किती जुनी आहे, हे यावरून लक्षात येते.
प्रत्येक प्रधानाला मदतीसाठी स्वतःचे कर्मचारी असत. दिवाण, मुजुमदार, फडणीस अशी पदेही निर्माण करण्यात आली.
राज्यकारभाराची कागदपत्रे नीट ठेवली जात. कोणता निर्णय कधी झाला याची नोंद असे, त्यामुळे गोंधळ टळत असे.
मराठी भाषेला राज्यकारभारात महत्त्वाचे स्थान मिळावे यासाठीही या मंडळाने काम केले.
आठ जणांचे मंडळ असले तरी अंतिम निर्णय छत्रपतींचाच असे. सल्ला घेणे आणि निर्णय घेणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
कठीण शब्द
आजचे नवे शब्द New words from today's passage — with pronunciation and meaning.
| शब्द | उच्चार | अर्थ (English) |
|---|---|---|
| मंडळ | mandal | a council, a board |
| खाते | khate | a department |
| सल्लागार | sallagar | an adviser |
| जमाखर्च | jamakharch | income and expenditure |
| पत्रव्यवहार | patravyavahar | correspondence |
| परराष्ट्र | pararashtra | a foreign state |
| न्यायदान | nyayadan | dispensing justice |
| वंशपरंपरागत | vanshaparamparagat | hereditary |
| नेमणूक | nemnuk | an appointment |
आजचा शुद्धलेखन नियम
नियम ४० — वाक्प्रचार Rule 40 — Marathi idioms and what they mean.
ठरावीक शब्दांचा गट वेगळाच अर्थ देतो, त्याला वाक्प्रचार म्हणतात. शब्दशः अर्थ घेऊन चालत नाही.
उदाहरणे :
अर्थ : तोंडात बोट घालणे म्हणजे आश्चर्यचकित होणे. सर्व २४ नियम पाहा →
आजची माहिती
लिहिताना हे लक्षात ठेवा Three things today's passage teaches.
पेशवा
मुख्य प्रधान. मोरोपंत पिंगळे हे स्वराज्याचे पहिले पेशवे होते.
आठ खाती
पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सुमंत, सेनापती, न्यायाधीश आणि पंडितराव.
वंशपरंपरागत नाही
ही पदे घराण्यानुसार नव्हे तर कामगिरी पाहून दिली जात असत.
पालकांसाठी
For parents You don't need to read Marathi to help with this.
Your child copies the passage above into a ruled notebook. That's the whole activity. Here's how to check it in about two minutes:
- Ask them to read their own writing aloud once — most mistakes get caught here.
- Compare each line on screen with the notebook. Look for missing matras (the marks above and below letters), not just letters.
- Use the pronunciation column above to check the new words.
- Ask one question in English: "Why divide the work into eight departments?"
If 206 words is too much today, switch to the shorter version using the toggle above.
प्रश्न आणि उत्तरे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अष्टप्रधान मंडळ म्हणजे काय?
राज्यकारभारासाठी नेमलेले आठ मंत्र्यांचे मंडळ. प्रत्येकाकडे ठरावीक खाते असे.
अष्टप्रधानांची नावे कोणती?
पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सुमंत, सेनापती, न्यायाधीश आणि पंडितराव.
पहिले पेशवे कोण होते?
मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे हे स्वराज्याचे पहिले पेशवे होते.
ही पदे वंशपरंपरागत होती का?
नाही. कामगिरी पाहून नेमणूक होत असे, घराण्यानुसार नव्हे.